زندہ رود مشکلات خود را پیش ارواح بزرگ میگوید
Zinda-Rud Propounds His Problems to The Great Spirits
از مقام مؤمنان دوری چرا
یعنی از فردوس مہجوری چرا
حلاج
مرد آزادی کہ داند خوب و زشت
می نگنجد روح او اندر بہشت
جنت ملا ، می و حور و غلام
جنت آزادگان سیر دوام
جنت ملا خور و خواب و سرود
جنت عاشق تماشای وجود
حشر ملا شق قبر و بانگ صور
عشق شور انگیز خود صبح نشور
علم بر بیم و رجا دارد اساس
عاشقان را نی امید و نی ہراس
علم ترسان از جلال کائنات
عشق غرق اندر جمال کائنات
علم را بر رفتہ و حاضر نظر
عشق گوید آنچہ می آید نگر
علم پیمان بستہ با آئین جبر،
چارۂ او چیست غیر از جبر و صبر
عشق آزاد و غیور و ناصبور
در تماشای وجود آمد جسور
عشق ما از شکوہ ہا بیگانہ ایست
گرچہ او را گریۂ مستانہ ایست
این دل مجبور ما مجبور نیست
ناوک ما از نگاہ حور نیست
آتش ما را بیفزاید فراق
جان ما را سازگار آید فراق
بی خلشہا زیستن ، نا زیستن
باید آتش در تہ پا زیستن
زیستن این گونہ تقدیر خودی است
از ہمین تقدیر تعمیر خودی است
ذرہ ئی از شوق بیحد رشک مہر
گنجد اندر سینہ او نہ سپہر
شوق چون بر عالمی شبخون زند
آنیان را جاودانے می کند
زندہ رود
گردش تقدیر مرگ و زندگیست
کس نداند گردش تقدیر چیست
حلاج
ہر کہ از تقدیر دارد ساز و برگ
لرزد از نیروی او ابلیس و مرگ
جبر دین مرد صاحب ہمت است
جبر مردان از کمال قوت است
پختہ مردی پختہ تر گردد ز جبر،
جبر مرد خام را آغوش قبر
جبر خالد عالمی برھم زند
جبر ما بیخ و بن ما بر کند
کار مردان است تسلیم و رضا
بر ضعیفان راست ناید این قبا
تو کہ دانی از مقام پیر روم
می ندانی از کلام پیر روم
بود گبری در زمان با یزید
گفت او را یک مسلمان سعید
خوشتر آن باشد کہ ایمان آورے
تا بدست آید نجات و سروری
گفت این ایمان اگر ہست ای مرید
آن کہ دارد شیخ عالم با یزید
من ندارم طاقت آن ، تاب آن
کان فزون آمد ز کوششہای جان
رومی
کار ما غیر از امید و بیم نیست
ہر کسی را ہمت تسلیم نیست
ایکہ گوئی بودنی این بود ، شد
کار ہا پابند آئین بود ، شد
معنی تقدیر کم فہمیدہ ئی
نی خودی را نی خدا را دیدہ ئے
مرد مؤمن با خدا دارد نیاز
با تو ما سازیم ، تو با ما بساز
عزم او خلاق تقدیر حق است
روز ہیجا تیر او تیر حق است
زندہ رود
کم نگاہان فتنہ ہا انگیختند
بندۂ حق را بہ دار آویختند
آشکارا بر تو پنھان وجود
باز گو آخر گناہ تو چہ بود؟
حلاج
بود اندر سینۂ من بانگ صور
ملتی دیدم کہ دارد قصد گور
مؤمنان با خوی و بوی کافران
لاالہ گویان و از خود منکران
’’امر حق‘‘ گفتند نقش باطل است
زانکہ او وابستۂ آب و گل است
من بخود افروختم نار حیات
مردہ را گفتم ز اسرار حیات
از خودی طرح جہانی ریختند
دلبری با قاہری آمیختند
ہر کجا پیدا و نا پیدا خودی
بر نمے تابد نگاہ ما خودی
نار ہا پوشیدہ اندر نور اوست
جلوہ ہای کائنات از طور اوست
ہر زمان ہر دل درین دیر کہن
از خودی در پردہ میگوید سخن
ہر کہ از نارش نصیب خود نبرد
در جہان از خویشتن بیگانہ مرد
ہند و ھم ایران ز نورش محرم است
آنکہ نارش ہم شناسد آن کم است
من ز نور و نار او دادم خبر
بندۂ محرم گناہ من نگر
آنچہ من کردم تو ہم کردی بترس
محشری بر مردہ آوردی بترس
طاہرہ
از گناہ بندۂ صاحب جنون
کائنات تازہ ئی آید برون
شوق بیحد پردہ ہا را بر درد
کہنگی را از تماشا می برد
آخر از دار و رسن گیرد نصیب
بر نگردد زندہ از کوی حبیب
جلوۂ او بنگر اندر شہر و دشت
تا نپنداری کہ از عالم گذشت
در ضمیر عصر خود پوشیدہ است
اندرین خلوت چسان گنجیدہ است
زندہ رود
ای ترا دادند درد جستجوی
معنی یک شعر خود با من بگوی
قمری ، کف خاکستر و بلبل قفس رنگ
ای نالہ نشان جگر سوختہ ئی چیست
غالب
نالہ ئی کو خیزد از سوز جگر
ہر کجا تأثیر او دیدم دگر
قمری از تأثیر او وا سوختہ
بلبل از وی رنگہا اندوختہ
اندرو مرگی بہ آغوش حیات
یک نفس اینجا حیات آنجا ممات
آنچنان رنگی کہ ارژنگی ازوست
آنچنان رنگی کہ بیرنگی ازوست
تو ندانی این مقام رنگ و بوست
قسمت ہر دل بقدر ہای و ہوست
یا بہ رنگ آ ، یا بہ بیرنگی گذر
تا نشانی گیری از سوز جگر
زندہ رود
صد جہان پیدا درین نیلی فضاست
ہر جہان را اولیا و انبیاست
غالب
نیک بنگر اندرین بود و نبود
پی بہ پی آید جہانھا در وجود
’’ہر کجا ہنگامۂ عالم بود
رحمة’‘ للعالمینی ہم بود‘‘
زندہ رود
فاش تر گو زانکہ فہمم نارساست
غالب
این سخن را فاش تر گفتن خطاست
زندہ رود
گفتگوی اہل دل بیحاصل است
غالب
نکتہ را بر لب رسیدن مشکل است
زندہ رود
تو سراپا آتش از سوز طلب
بر سخن غالب نیائی ای عجب
غالب
خلق و تقدیر و ہدایت ابتداست
رحمة’‘ للعالمینی انتہاست
زندہ رود
من ندیدم چھرۂ معنی ہنوز
آتشی دارے اگر ما را بسوز
غالب
ای چو من بینندۂ اسرار شعر
این سخن افزونتر است از تار شعر
شاعران بزم سخن آراستند
این کلیمان بی ید بیضاستند
آنچہ تو از من بخواہی کافری است
کافری کو ماورای شاعری است
حلاج
ہر کجا بینی جھان رنگ و بو
آن کہ از خاکش بروید آرزو
یا ز نور مصطفی او را بہاست
یا ہنوز اندر تلاش مصطفی است
زندہ رود
از تو پرسم گرچہ پرسیدن خطاست
سر آن جوہر کہ نامش مصطفی است
آدمی یا جوھری اندر وجود
آنکہ آید گاہگاہی در وجود
حلاج
پیش او گیتی جبین فرسودہ است
خویش را خود عبدہ فرمودہ است
عبدہ‘ از فھم تو بالاتر است
زانکہ او ہم آدم و ھم جوہر است
جوہر او نی عرب نی اعجم است
آدم است و ہم ز آدم اقدم است
عبدہ صورتگر تقدیر ہا
اندرو ویرانہ ہا تعمیر ہا
عبدہ ھم جانفزا ہم جان ستان
عبدہ ہم شیشہ ہم سنگ گران
عبد دیگر عبدہ چیزی دگر
ما سراپا انتظار او منتظر
عبدہ‘ دہر است و دہر از عبدہ است
ما ہمہ رنگیم و او بی رنگ و بوست
عبدہ با ابتدا بی انتہا است
عبدہ را صبح و شام ما کجاست
کس ز سر عبدہ آگاہ نیست
عبدہ جز سر الا اﷲ نیست
لاالہ تیغ و دم او عبدہ
فاش تر خواہی بگو ہو عبدہ
عبدہ‘ چند و چگون کائنات
عبدہ راز درون کائنات
مدعا پیدا نگردد زین دو بیت
تا نبینی از مقام ’’ما رمیت‘‘
بگذر از گفت و شنود ای زندہ رود
غرق شو اندر وجود ای زندہ رود
زندہ رود
کم شناسم عشق را این کار چیست
ذوق دیدار است پس دیدار چیست
حلاج
معنی دیدار آن آخر زمان
حکم او بر خویشتن کردن روان
در جہان زی چون رسول انس و جان
تا چو او باشی قبول انس و جان
باز خود را بین ہمین دیدار اوست
سنت او سری از اسرار اوست
زندہ رود
چیست دیدار خدای نہ سپہر
آنکہ بی حکمش نگردد ماہ و مہر
حلاج
نقش حق اول بجان انداختن
باز او را در جہان انداختن
جان تا در جہان گردد تمام
می شود دیدار حق دیدار عام
ای خنک مردی کہ از یک ہوی او
نہ فلک دارد طواف کوی او
وای درویشی کہ ہوئی آفرید
باز لب بر بست و دم در خود کشید
حکم حق را در جھان جاری نکرد
نانی از جو خورد و کرارے نکرد
خانقاہی جست و از خیبر رمید
راہبی ورزید و سلطانی ندید
نقش حق داری جہان نخچیر تست
ہم عنان تقدیر با تدبیر تست
عصر حاضر با تو می جوید ستیز
نقش حق بر لوح این کافر بریز
زندہ رود
نقش حق را در جھان انداختند
من نمی دانم چسان انداختند
حلاج
یا بزور دلبری انداختند
یا بزور قاھری انداختند
زانکہ حق در دلبری پیدا تر است
دلبری از قاہری اولی تر است
زندہ رود
باز گو ای صاحب اسرار شرق
در میان زاہد و عاشق چہ فرق
حلاج
زاہد اندر عالم دنیا غریب
عاشق اندر عالم عقبی غریب
زندہ رود
معرفت را انتہا نابودن است
زندگی اندر فنا آسودن است
حلاج
سکر یاران از تہی پیمانگی است
نیستی از معرفت بیگانگی است
ای کہ جوئی در فنا مقصود را
در نمے یابد عدم موجود را
زندہ رود
آنکہ خود را بہتر از آدم شمرد
در خم و جامش نہ می باقی نہ درد
مشت خاک ما بگردون آشناست
آتش آن بی سر و سامان کجاست
حلاج
کم بگو زان خواجۂ اہل فراق
تشنہ کام و از ازل خونین ایاق
ما جہول ، او عارف بود و نبود
کفر او این راز را بر ما گشود
از فتادن لذت برخاستن
عیش افزدون ز درد کاستن
عاشقے در نار او وا سوختن
سوختن بے نار او نا سوختن
زانکہ او در عشق و خدمت اقدم است
آدم از اسرار او نامحرم است
چاک کن پیراہن تقلید را
تا بیاموزی ازو توحید را
زندہ رود
ای ترا اقلیم جان زیر نگین
یک نفس با ما دگر صحبت گزین
حلاج
با مقامی در نمی سازیم و بس
ما سراپا ذوق پروازیم و بس
ہر زمان دیدن تپیدن کار ماست
بی پر و بالے پریدن کار ماست
Az mqam momnan Doori Chura
Yaani az firdaus Mahjoori Chura
Hlaj
Mard azadi ke dand khub-o-zsht
Mi ngnjd Rooh o andar bihisht
Jannat mila mi-o-hur-o-Ghulam
Jannat aazadgan sair doam
Jannat mila khor-o-Khwab-o-srod
Jannat Aashiq tmashai vajud
Hashr mila shq Qabr-o-baṅg sor
Ishq Shor Angaiz Khud Subh nushur
Ilm br bim-o-raja dard asas
Aashqan ra ni Umeed-o-ni hras
Ilm trsan az jlal Kainaat
Ishq ġarq andar Jamal Kainaat
Ilm ra br rafta-o-hazir Nazar
Ishq goid aanchh mi aaid nagar
Ilm Paiman basta ba aaein jbr
Charh o chist Ghair az jbr-o-sabr
Ishq azaad-o-ghior-o-nasbor
Dar tmashai vajud Aamad jasur
Ishq ma az shikva ha begana aist
Grchh o ra grih Mastana aist
Ain Dil majbur ma majbur nist
Naok ma az Nigah hur nist
Atash ma ra bifzaid Firaaq
Jaan ma ra sazgar aaid Firaaq
Bi khlshha zistn Na zistn
Baid atash Dar tah paa zistn
Zistn ain gonh taqdir khodi ast
Az hmin taqdir Tameer khodi ast
Zarra i az Shoq bihd rashk mahr
Gnjd andar sina o na sphr
Shoq Choon br aalmi shbkhon znd
Aanian ra jaodane mi Kund
Zinda rud
Gardish taqdir marg-o-zndgist
Kis ndand gardish taqdir chist
Hlaj
Har ke az taqdir dard Saaz-o-brg
Lrzd az niroi o iblis-o-marg
Jbr din mard sahab himmat ast
Jbr mardan az Kamal quwat ast
Pukhta mrdi pukhta tr grdd z jbr
Jbr mard kham ra aġosh Qabr
Jbr Khalid aalmi brhm znd
Jbr ma bekh-o-ban ma br Kund
Kaar mardan ast taslim-o-Raza
Br zaifan rast naid ain qba
To ke Dani az mqam Peer rum
Mi ndani az kalam Peer rum
Bod gbri Dar zman ba izid
Gft o ra yak musalman said
Khoshtr Aan bashad ke imaan aaore
Ta bdst aaid njat-o-srori
Gft ain imaan Agar hst ai mrid
Aan ke dard shekh Aalam ba izid
Man ndarm taqat Aan tab Aan
Kaan fzon Aamad z koshshhai jaan
Rumi
Kaar ma Ghair az Umeed-o-bim nist
Har kisi ra himmat taslim nist
Aikh goi bodni ain bod shd
Kaar ha paband aaein bod shd
Mani taqdir Kam fhmidh i
Ni khodi ra ni Khuda ra didh e
Mard mmn ba Khuda dard niaz
Ba to ma sazim to ba ma bsaz
Azm o khlaq taqdir Haq ast
Roz hija Teer o Teer Haq ast
Zinda rud
Kam ngahan fitna ha angikhtnd
Bndh Haq ra bah Daar aaoikhtnd
Ashkara br to pnhan vajud
Baz go Aakhir gunah to chh bod
Hlaj
Bod andar sinh man baṅg sor
Milti didm ke dard qsd gor
Momnan ba khoi-o-boi kafran
Laalh goian-o-az Khud mnkran
Amr Haq gftnd nqsh batl ast
Zankh o oabsth ab-o-Gul ast
Man bkhod afrokhtm nar Hayaat
Murda ra gftm z asrar Hayaat
Az khodi tara jhani rikhtnd
Dlbri ba qahri aamikhtnd
Har kja Paida-o-Na Paida khodi
Br nme tabd Nigah ma khodi
Nar ha Poshida andar Noor aost
Jalwa hai Kainaat az toor aost
Har zman Har Dil drin dir khn
Az khodi Dar parda migoid skhn
Har ke az narsh nasib Khud nbrd
Dar Jahan az khoishtn begana mard
Hind-o-hm airan z norsh mhrm ast
Aankh narsh Hum shnasd Aan Kam ast
Man z Noor-o-nar o dadm khabar
Bndh mhrm gunah man nagar
Aanchh man krdm to Hum krdi btrs
Mhshri br Murda aaordi btrs
Tahrh
Az gunah bndh sahab junoon
Kainaat Taaza i aaid bron
Shoq bihd parda ha ra br Dard
Khngi ra az tamasha mi brd
Aakhir az Daar-o-rasan gird nasib
Br ngrdd zinda az Kavi Habeeb
Jloh o bngr andar Shehar-o-dasht
Ta npndari ke az Aalam gzsht
Dar zamir asr Khud Poshida ast
Andrin khlot chsan gnjidh ast
Zinda rud
Ai tra dadnd Dard jstjoi
Mani yak Sher Khud ba man bgoi
Qamri kf khakstr-o-Bulbul Qafas rang
Ai Naala nishan jigar sokhth i chist
Ġalib
Naala i ko khizd az soz jigar
Har kja tsir o didm dgr
Qamri az tsir o Wa sokhth
Bulbul az oi rngha andokhth
Andro mirgi bah aġosh Hayaat
Yak nfs ainja Hayaat aanja mmat
Aanchnan rngi ke arzhngi azost
Aanchnan rngi ke birngi azost
To ndani ain mqam rang-o-bost
Qismat Har Dil bqdr hai-o-host
Ya bah rang aa ya bah birngi gzr
Ta nishani giri az soz jigar
Zinda rud
Sad Jahan Paida drin nili fzast
Har Jahan ra auliya-o-anbiast
Ġalib
Nek bngr andrin bod-o-nbod
Pi bah Pi aaid jhanha Dar vajud
Har kja hngamh Aalam bod
Rhm llaalmini Hum bod
Zinda rud
Fash tr go zankh fhmm narsast
Ġalib
Ain skhn ra fash tr gftn khtast
Zinda rud
Gftgoi ahl Dil bihasl ast
Ġalib
Nkth ra br Lab rsidn Mushkil ast
Zinda rud
To srapa atash az soz Talab
Br skhn ġalib niai ai ajab
Ġalib
Khalq-o-taqdir-o-hidayat abtdast
Rhm llaalmini anthast
Zinda rud
Man ndidm chhrh mani hnoz
Aatshi dare Agar ma ra bsoz
Ġalib
Ai cho man binndh asrar Sher
Ain skhn afzontr ast az Taar Sher
Shaaran bzm skhn aarastnd
Ain kliman bi yad bizastnd
Aanchh to az man bkhoahi kafri ast
Kafri ko maorai shaairi ast
Hlaj
Har kja bini jhan rang-o-Boo
Aan ke az khaksh broid Aarzoo
Ya z Noor Mustafa o ra bhast
Ya hnoz andar Talaash Mustafa ast
Zinda rud
Az to prsm grchh prsidn khtast
Sar Aan jauhar ke namsh Mustafa ast
Aadmi ya johri andar vajud
Aankh aaid gahgahi Dar vajud
Hlaj
Pesh o giti jbin frsodh ast
Khoish ra Khud abdh Farmooda ast
Abdh az fhm to balatr ast
Zankh o Hum Aadam-o-hm jauhar ast
Jauhar o ni Arab ni aajm ast
Aadam ast-o-Hum z Aadam aqdm ast
Abdh sortgr taqdir ha
Andro Weerana ha Tameer ha
Abdh hm janfza Hum jaan Sitaan
Abdh Hum sheesha Hum sang gran
Abd Digar abdh chizi dgr
Ma srapa Intezaar o mntzr
Abdh dhr ast-o-dhr az abdh ast
Ma hmh rngim-o-o bi rang-o-bost
Abdh ba ibtida bi intiha ast
Abdh ra Subh-o-Shaam ma kjast
Kis z sar abdh agah nist
Abdh jz sar ala a nist
Laalh teġ-o-dam o abdh
Fash tr khoahi bgo ho abdh
Abdh Chand-o-chgon Kainaat
Abdh raaz dron Kainaat
Mdaa Paida ngrdd zin do bait
Ta nbini az mqam ma rmit
Bgzr az gft-o-shnod ai zinda rud
Ġarq Show andar vajud ai zinda rud
Zinda rud
Kam shnasm Ishq ra ain Kaar chist
Zavq Deedar ast ps Deedar chist
Hlaj
Mani Deedar Aan Aakhir zman
Hukm o br khoishtn Kardan Rawaan
Dar Jahan zi Choon Rasool ans-o-jaan
Ta cho o bashi qubul ans-o-jaan
Baz Khud ra bain hmin Deedar aost
Sunnat o sri az asrar aost
Zinda rud
Chist Deedar khdai na sphr
Aankh bi hkmsh ngrdd Maah-o-mahr
Hlaj
Nqsh Haq avval bjan andakhtn
Baz o ra Dar Jahan andakhtn
Jaan ta Dar Jahan grdd Tamaam
Mi shod Deedar Haq Deedar Aam
Ai khnk mrdi ke az yak Hui o
Na Falak dard toaf Kavi o
Oai droishi ke hui aafrid
Baz Lab br bst-o-dam Dar Khud kshid
Hukm Haq ra Dar jhan Jari nkrd
Nani az jo khord-o-krarey nkrd
Khanqahi jast-o-az khibr rmid
Rahbi orzid-o-sltani ndid
Nqsh Haq dari Jahan nakhcir tst
Hum anan taqdir ba tdbir tst
Asr hazir ba to mi joid stiz
Nqsh Haq br Lauh ain kafir Barez
Zinda rud
Nqsh Haq ra Dar jhan andakhtnd
Man nami danm chsan andakhtnd
Hlaj
Ya bzor dlbri andakhtnd
Ya bzor qahri andakhtnd
Zankh Haq Dar dlbri Paida tr ast
Dlbri az qahri aoli tr ast
Zinda rud
Baz go ai sahab asrar shrq
Dar mian zahd-o-Aashiq chh frq
Hlaj
Zahd andar Aalam duniya ghareeb
Aashiq andar Aalam aqbi ghareeb
Zinda rud
Marft ra intiha nabodn ast
Zindagi andar fna aasodn ast
Hlaj
Skr iaran az thi pimangi ast
Nisti az marft bigangi ast
Ai ke joi Dar fna maqsud ra
Dar nme iabd adam maujud ra
Zinda rud
Aankh Khud ra Behtar az Aadam shmrd
Dar khm-o-jamsh na mi Baqi na Dard
Msht Khaak ma bgrdon aashnast
Atash Aan bi sar-o-saman kjast
Hlaj
Kam bgo zan khoajh ahl Firaaq
Tishna Kaam-o-az Azal khonin aiaq
Ma jhol o aarf bod-o-nbod
Kfr o ain raaz ra br ma gshod
Az ftadn lazzat brkhastn
Aish afzdon z Dard kastn
Aashqe Dar nar o Wa sokhtn
Sokhtn be nar o Na sokhtn
Zankh o Dar Ishq-o-Khidmat aqdm ast
Aadam az asrar o namhrm ast
Chak Kun Pairahan taqlid ra
Ta biamozi azo tauhid ra
Zinda rud
Ai tra iqlim jaan zir ngin
Yak nfs ba ma dgr suhbat gzin
Hlaj
Ba maqami Dar nami sazim-o-bas
Ma srapa zavq proazim-o-bas
Har zman didn tpidn Kaar mast
Bi par-o-baley pridn Kaar mast
علامہ اقبال
علامہ محمد اقبال (9 نومبر 1877ء – 21 اپریل 1938ء) مفکرِ پاکستان، شاعرِ مشرق، حکیم الامت اور بیسویں صدی کے سب سے عظیم مسلم فلسفی اور شاعر تھے۔ آپ نے اردو اور فارسی زبان میں...
