در حضور شاہ ہمدان
In The Presence Of Shah-I Hamadan
زندہ رود
از تو خواھم سر یزدان را کلید
طاعت از ما جست و شیطان آفرید
زشت و ناخوش را چنان آراستن
در عمل از ما نکوئی خواستن
از تو پرسم این فسون سازی کہ چہ
با قمار بدنشین بازی کہ چہ
مشت خاک و این سپہر گرد گرد
خود بگو می زیبدش کاری کہ کرد
کار ما ، افکار ما ، آزار ما
دست با دندان گزیدن کار ما
شاہ ہمدان
بندہ ئی کز خویشتن دارد خبر
آفریند منفعت را از ضرر
بزم با دیو است آدم را وبال
رزم با دیو است آدم را جمال
خویش را بر اہرمن باید زدن
تو ہمہ تیغ آن ہمہ سنگ فسن
تیز تر شو تا فتد ضرب تو سخت
ورنہ باشی در دو گیتی تیرہ بخت
زندہ رود
زیر گردون آدم آدم را خورد
ملتی بر ملتے دیگر چرد
جان ز اہل خطہ سوزد چون سپند
خیزد از دل نالہ ہای دردمند
زیرک و دراک و خوش گل ملتی است
در جہان تر دستی او آیتی است
ساغرش غلطندہ اندر خون اوست
در نی من نالہ از مضمون اوست
از خودی تا بی نصیب افتادہ است
در دیار خود غریب افتادہ است
دستمزد او بدست دیگران
ماہی رودش بہ شست دیکران
کاروانہا سوی منزل گام گام
کار او نا خوب و بی اندام و خام
از غلامی جذبہ ہای او بمرد
آتشی اندر رگ تاکش فسرد
تا نپنداری کہ بود است اینچین
جبہہ را ہموارہ سود است اینچنین
در زمانی صف شکن ہم بودہ است
چیرہ و جانباز و پر دم بودہ است
کوہہای خنگ سار او نگر
آتشین دست چنار او نگر
در بہاران لعل میریزد ز سنگ
خیزد از خاکش یکی طوفان رنگ
لکہ ھای ابر در کوہ و دمن
پنبہ پران از کمان پنبہ زن
کوہ و دریا و غروب آفتاب
من خدارا دیدم آنجا بی حجاب
با نسیم آوارہ بودم در نشاط
بشنو از نی می سرودم در نشاط
مرغکی می گفت اندر شاخسار
با پشیزی می نیرزد این بہار
لالہ رست و نرگس شہلا دمید
باد نو روزی گریبانش درید
عمرھا بالید ازین کوہ و کمر
نستر از نور قمر پاکیزہ تر
عمر ہا گل رخت بر بست و گشاد
خاک ما دیگر شہاب الدین نزاد
نالۂ پر سوز آن مرغ سحر
داد جانم را تب و تاب دگر
تا یکی دیوانہ دیدم در خروش
آنکہ برد از من متاع صبر و ہوش
’’بگذر ز ما و نالۂ مستانہ ئی مجوی
بگذر ز شاخ گل کہ طلسمی است رنگ و بوی
گفتی کہ شبنم از ورق لالہ می چکد
غافلی دلی است اینکہ بگرید کنار جوی
این مشت پر کجا و سرود اینچنین کجا
روح غنی است ماتمی مرگ آرزوی
باد صبا اگر بہ جنیوا گذر کنی،
حرفی ز ما بہ مجلس اقوام باز گوی
دہقان و کشت و جوی و خیابان فروختند
قومی فروختند و چہ ارزان فروختند
شاہ ہمدان
با تو گویم رمز باریک ای پسر
تن ہمہ خاک است و جان والا گہر
جسم را از بہر جان باید گداخت
پاک را از خاک می باید شناخت
گر ببری پارۂ تن را ز تن
رفت از دست تو آن لخت بدن
لیکن آن جانی کہ گردد جلوہ مست
گر ز دست او را دہی آید بدست
جوہرش با ہیچ شی مانند نیست
ہست اندر بند و اندر بند نیست
گر نگھداری بمیرد در بدن
ور بیفشانے ، فروغ انجمن
چیست جان جلوہ مست ای مرد راد
چیست جان دادن ز دست ایمرد راد
چیست جان دادن بحق پرداختن
کوہ را با سوز جان بگداختن
جلوہ مستی خویش را دریافتن
در شبان چون کوکبی بر تافتن
خویش را نایافتن نابودن است
یافتن خود را بخود بخشودن است
ہر کہ خود را دید و غیر از خود ندید
رخت از زندان خود بیرون کشید
جلوہ بد مستی کہ بیند خویش را
خوشتر از نوشینہ و داند نیش را
در نگاہش جان چو باد ارزان شود
پیش او زندان او لرزان شود
تیشۂ او خارہ را بر مے درد
تا نصیب خود ز گیتی می برد
تا ز جان بگذشت جانش جان اوست
ورنہ جانش یکدو دم مہمان اوست
زندہ رود
گفتہ ئی از حکمت زشت و نکوی
پیر دانا نکتۂ دیگر بگوی
مرشد معنی نگاہان بودہ ئی
محرم اسرار شاہان بودہ ئی
ما فقیر و حکمران خواہد خراج
چیست اصل اعتبار تخت و تاج
شاہ ہمدان
اصل شاہی چیست اندر شرق و غرب
یا رضای امتان یا حرب و ضرب
فاش گویم با تو ای والا مقام
باج را جز با دو کس دادن حرام
یا ’’اولی الامری‘‘ کہ ’’منکم‘‘ شأن اوست
آیۂ حق حجت و برہان اوست
یا جوانمردی چو صرصر تند خیز
شہر گیر و خویش باز اندر ستیز
روز کین کشور گشا از قاہری
روز صلح از شیوہ ہای دلبری
می توان ایران و ہندوستان خرید
پادشاہی را ز کس نتوان خرید
جام جم را ای جوان باہنر
کس نگیرد از دکان شیشہ گر
ور بگیرد مال او جز شیشہ نیست
شیشہ را غیر از شکستن پیشہ نیست
غنی
ہند را این ذوق آزادی کہ داد
صید را سودای صیادی کہ داد
آن برہمن زادگان زندہ دل
لالۂ احمر ز روی شان خجل
تیزبین و پختہ کار و سخت کوش
از نگاہشان فرنگ اندر خروش
اصلشان از خاک دامنگیر ماست
مطلع این اختران کشمیر ماست
خاک ما را بی شرر دانی اگر
بر درون خود یکی بگشا نظر
اینہمہ سوزی کہ داری از کجاست
این دم باد بھاری از کجاست
این ہمان باد است کز تأثیر او
کوہسار ما بگیرد رنگ و بو
ہیچ میدانی کہ روزی در ولر
موجہ ئی می گفت با موج دگر
چند در قلزم بہ یکدیگر زنیم
خیز تا یک دم بساحل سر زنیم
زادۂ ما یعنی آن جوی کہن
شور او در وادے و کوہ و دمن
ہر زمان بر سنگ رہ خود را زند
تا بنای کوہ را بر می کند
آن جوان کو شہر و دشت و در گرفت
پرورش از شیر صد مادر گرفت
سطوت او خاکیان را محشری است
این ہمہ از ماست، نی از دیگری است
زیستن اندر حد ساحل خطاست
ساحل ما سنگی اندر راہ ماست
با کران در ساختن مرگ دوام
گرچہ اندر بحر غلتی صبح و شام
زندگی جولان میان کوہ و دشت
ای خنک موجی کہ از ساحل گذشت
ایکہ خواندی خط سیمای حیات
ای بہ خاور دادہ غوغای حیات
ای ترا آہی کہ می سوزد جگر
تو ازو بیتاب و ما بیتاب تر
ای ز تو مرغ چمن را ہای و ہو
سبزہ از اشک تو می گیرد وضو
ایکہ از طبع تو کشت گل دمید
ای ز امید تو جانہا پر امید
کاروانھا را صدای تو درا
تو ز اھل خطہ نومیدی چرا
دل میان سینۂ شان مردہ نیست
اخگر شان زیر یخ افسردہ نیست
باش تا بینی کہ بی آواز صور
ملتی بر خیزد از خاک قبور
غم مخور ای بندۂ صاحب نظر
بر کش آن آہی کہ سوزد خشک و تر
شہر ہا زیر سپہر لاجورد
سوخت از سوز دل درویش مرد
سلطنت نازکتر آمد از حباب
از دمی او را توان کردن خراب
از نوا تشکیل تقدیر امم
از نوا تخریب و تعمیر امم
نشتر تو گرچہ در دلہا خلید
مر ترا چونانکہ ہستی کس ندید
پردۂ تو از نوای شاعری است
آنچہ گوئی ماورای شاعری است
تازہ آشوبی فکن اندر بہشت
یک نوا مستانہ زن اندر بہشت
زندہ رود
با نشئہ درویشی در ساز و دمادم زن
چون پختہ شوی خود را بر سلطنت جم زن
گفتند جہان ما آیا بتو می سازد
گفتم کہ نمی سازد گفتند کہ برہم زن
در میکدہ ہا دیدم شایستہ حریفی نیست
با رستم دستان زن با مغچہ ہا کم زن
ای لالہ صحرائی تنہا نتوانی سوخت
این داغ جگر تابی بر سینہ آدم زن
تو سوز درون او تو گرمے خون او
باور نکنی چاکی در پیکر عالم زن
عقل است چراغ تو در راہگذاری نہ
عشق است ایاغ تو با بندۂ محرم زن
لخت دل پر خونی از دیدہ فرو ریزم
لعلی ز بدخشانم بردار و بخاتم زن
Zinda rud
Az to khoahm sar yazdan ra klid
Taat az ma jast-o-shaitan aafrid
Zsht-o-nakhosh ra Chunan aarastn
Dar Amal az ma nkoi khoastn
Az to prsm ain fson sazi ke chh
Ba qmar bdnshin bazi ke chh
Msht Khaak-o-ain sphr grd grd
Khud bgo mi zibdsh kari ke krd
Kaar ma afkar ma aazar ma
Dast ba dandan gzidn Kaar ma
Shah hmdan
Banda i kz khoishtn dard khabar
Aafrind Manfaat ra az zarar
Bzm ba dev ast Aadam ra obal
Rzm ba dev ast Aadam ra Jamal
Khoish ra br ahrmn baid zdn
To hmh teġ Aan hmh sang fsn
Tez tr Show ta ftd Zarab to sakht
Warna bashi Dar do giti tera bakht
Zinda rud
Zir grdon Aadam Aadam ra khord
Milti br milte Digar chrd
Jaan z ahl khitta sozd Choon spnd
Khizd az Dil Naala hai drdmnd
Zirk-o-drak-o-Khush Gul milti ast
Dar Jahan tr dsti o aaiti ast
Saghrsh ghltndh andar khoon aost
Dar ni man Naala az mazmun aost
Az khodi ta bi nasib aftadh ast
Dar diar Khud ghareeb aftadh ast
Dstmzd o bdst digran
Mahi rodsh bah shst dikran
Karoanha soi Manzil gam gam
Kaar o Na khub-o-bi andam-o-kham
Az ghlami jazba hai o bmrd
Aatshi andar rag taksh fsrd
Ta npndari ke bod ast ainchin
Jbhh ra hmoarh sod ast ainchnin
Dar zmani sf shkn Hum bodh ast
Chirh-o-janbaz-o-par dam bodh ast
Kohhai khng sar o nagar
Aatshin dast Chinar o nagar
Dar Bahaaran lal mirizd z sang
Khizd az khaksh iki toofan rang
Lkh hai abar Dar koh-o-dmn
Pnbh pran az kaman pnbh zan
Koh-o-Darya-o-ġurub Aaftaab
Man khdara didm aanja bi hjab
Ba Naseem avara bodm Dar nshat
Bshno az ni mi srodm Dar nshat
Mrghki mi gft andar shakhsar
Ba pshizi mi nirzd ain Bahar
Lala rst-o-nargis shahla dmid
Bad Nau rozi gribansh drid
Amrha balid azin koh-o-kamar
Nastar az Noor qamar pakiza tr
Umr ha Gul rkht br bst-o-Gushad
Khaak ma Digar shhab aldin nzad
Nalh par soz Aan mosambi Sahar
Dad janm ra tab-o-tab dgr
Ta iki Deewana didm Dar khrosh
Aankh brd az man mtaa sabr-o-hosh
Bgzr z ma-o-nalh Mastana i mjoi
Bgzr z Shaakh Gul ke tlsmi ast rang-o-boi
Gfti ke shabnam az orq lala mi chkd
Ghafli Dili ast ainkh bgrid knar joi
Ain msht par kja-o-srod ainchnin kja
Rooh Ghani ast Maatami marg aarzoi
Bad Saba Agar bah jnioa gzr kni
Hrfi z ma bah mjls aqvam baz goi
Dahqan-o-ksht-o-joi-o-khiyaban frokhtnd
Qaumi frokhtnd-o-chh arzan frokhtnd
Shah hmdan
Ba to goim rmz barik ai pusar
Tan hmh Khaak ast-o-jaan vala ghr
Jism ra az bhr jaan baid gdakht
Pak ra az Khaak mi baid shinakht
Gir bbri parh tan ra z tan
Rft az dast to Aan lkht badan
Lekin Aan jani ke grdd Jalwa Mast
Gir z dast o ra duhi aaid bdst
Johrsh ba hich shi mannd nist
Hst andar Band-o-andar Band nist
Gir nghdari bmird Dar badan
Or bifshane frogh anjuman
Chist jaan Jalwa Mast ai mard rad
Chist jaan dadn z dast aimrd rad
Chist jaan dadn bhq prdakhtn
Koh ra ba soz jaan bgdakhtn
Jalwa Masti khoish ra driaftn
Dar shban Choon kokbi br taftn
Khoish ra naiaftn nabodn ast
Iaftn Khud ra bkhod bkhshodn ast
Har ke Khud ra did-o-Ghair az Khud ndid
Rkht az zindan Khud biron kshid
Jalwa bad Masti ke bind khoish ra
Khoshtr az noshinh-o-dand nish ra
Dar ngahsh jaan cho bad arzan shod
Pesh o zindan o lrzan shod
Tishh o kharh ra br Mae Dard
Ta nasib Khud z giti mi brd
Ta z jaan bgzsht jansh jaan aost
Warna jansh ikdo dam mehmaan aost
Zinda rud
Gfth i az Hikmat zsht-o-nkoi
Peer dana nkth Digar bgoi
Mrshd mani ngahan bodh i
Mhrm asrar shahan bodh i
Ma faqir-o-hkmran khoahd khraj
Chist Asal iʻtibar takht-o-taj
Shah hmdan
Asal shahi chist andar shrq-o-ghrb
Ya rzai amtan ya hrb-o-Zarab
Fash goim ba to ai vala mqam
Baj ra jz ba do Kis dadn haram
Ya aoli alamri ke mnkm shn aost
Aaih Haq hjt-o-brhan aost
Ya joanmrdi cho srsr Tund khiz
Shehar gir-o-khoish baz andar stiz
Roz kin kishvar gsha az qahri
Roz slh az sheva hai dlbri
Mi toan airan-o-hindustan khrid
Padshahi ra z Kis ntoan khrid
Jaam jm ra ai jawaan bahnr
Kis ngird az Dukan sheesha Gir
Or bgird mal o jz sheesha nist
Sheesha ra Ghair az shkstn Pesha nist
Ghani
Hind ra ain zavq azadi ke dad
Sid ra sodai siadi ke dad
Aan brhmn zadgan zinda Dil
Lalh ahmr z ravi shan khjl
Tizbin-o-pukhta Kaar-o-sakht kosh
Az ngahshan frng andar khrosh
Aslshan az Khaak damngir mast
Matla ain akhtran kashmir mast
Khaak ma ra bi shrr Dani Agar
Br dron Khud iki bgsha Nazar
Ainhmh sozi ke dari az kjast
Ain dam bad Bhaari az kjast
Ain hman bad ast kz tsir o
Kohsar ma bgird rang-o-Boo
Hich midani ke rozi Dar olr
Mauja i mi gft ba mauj dgr
Chand Dar qlzm bah ikdigr znim
Khiz ta yak dam bsahl sar znim
Zadh ma Yaani Aan joi khn
Shor o Dar oade-o-koh-o-dmn
Har zman br sang rh Khud ra znd
Ta bnai koh ra br mi Kund
Aan jawaan ko Shehar-o-dasht-o-Dar grft
Parvarish az sher sad madar grft
Stot o khakian ra mhshri ast
Ain hmh az mast ni az digri ast
Zistn andar hd saahil khtast
Saahil ma Sangi andar Raah mast
Ba kran Dar sakhtn marg doam
Grchh andar Bahr ghlti Subh-o-Shaam
Zindagi jolan mian koh-o-dasht
Ai khnk Mauji ke az saahil gzsht
Aikh khoandi Khat simai Hayaat
Ai bah khaor dadh ghoghai Hayaat
Ai tra aahi ke mi sozd jigar
To azo bitab-o-ma bitab tr
Ai z to mosambi Chaman ra hai-o-ho
Sbzh az Ashk to mi gird vazu
Aikh az tba to ksht Gul dmid
Ai z Umeed to janha par Umeed
Karoanha ra sdai to dra
To z ahl khitta nomidi Chura
Dil mian sinh shan Murda nist
Akhgr shan zir yakh afsurda nist
Bash ta bini ke bi Aawaaz sor
Milti br khizd az Khaak qbor
Gham mkhor ai bndh sahab Nazar
Br ksh Aan aahi ke sozd Khushk-o-tr
Shehar ha zir sphr lajvard
Sokht az soz Dil darvesh mard
Saltanat nazktr Aamad az hbab
Az dmi o ra toan Kardan kharab
Az noa tashkil taqdir amm
Az noa tkhrib-o-Tameer amm
Nishtar to grchh Dar Dulha khlid
Mar tra chonankh Hasti Kis ndid
Prdh to az noai shaairi ast
Aanchh goi maorai shaairi ast
Taaza aashobi fkn andar bihisht
Yak noa Mastana zan andar bihisht
Zinda rud
Ba nsheh droishi Dar Saaz-o-dmadm zan
Choon pukhta shoi Khud ra br saltanat jm zan
Gftnd Jahan ma aaya bto mi sazd
Gftm ke nami sazd gftnd ke brhm zan
Dar Maikada ha didm shaisth hrifi nist
Ba rustam dstan zan ba mghchh ha Kam zan
Ai lala shrai Tanha ntoani sokht
Ain daġ jigar tabi br sina Aadam zan
To soz dron o to grmey khoon o
Bavar nkni Chaki Dar Paikar Aalam zan
Aql ast Charagh to Dar rahgzari na
Ishq ast aiagh to ba bndh mhrm zan
Lkht Dil par khuni az didh fro rizm
Lali z bdkhshanm brdar-o-bkhatm zan
علامہ اقبال
علامہ محمد اقبال (9 نومبر 1877ء – 21 اپریل 1938ء) مفکرِ پاکستان، شاعرِ مشرق، حکیم الامت اور بیسویں صدی کے سب سے عظیم مسلم فلسفی اور شاعر تھے۔ آپ نے اردو اور فارسی زبان میں...
