در اسرار شریعت
The Essence Of The Shari’ah
نکتہ ہا از پیر روم آموختم
خویش را در حرف او واسوختم
مال را گر بھر دین باشی حمول
’’نعم مال صالح’‘ گوید رسول
گر نداری اندر این حکمت نظر
تو غلام و خواجۂ تو سیم و زر
از تہی دستان گشاد امتان
از چنین منعم فساد امتان
جدت اندر چشم او خوار است و بس
کہنگی را او خریدار است و بس
در نگاہش ناصواب آمد صواب
ترسد از ہنگامہ ہای انقلاب
خواجہ نان بندۂ مزدور خورد
آبروی دختر مزدور برد
در حضورش بندہ می نالد چو نی
بر لب او نالہ ہای پی بہ پی
نی بجامش بادہ و نی در سبوست
کاخہا تعمیر کرد و خود بکوست
ایخوش آن منعم کہ چون درویش زیست
در چنین عصری خدا اندیش زیست
تا ندانی نکتۂ اکل حلال
بر جماعت زیستن گردد وبال
آہ یورپ زین مقام آگاہ نیست
چشم او ’’ینظر بنور اﷲ‘‘ نیست
او نداند از حلال و از حرام
حکمتش خام است و کارش ناتمام
امتی بر امتے دیگر چرد
دانہ این می کارد آن حاصل برد
از ضعیفان نان ربودن حکمتست
از تن شان جان ربودن حکمتست
شیوۂ تہذیب نو آدم دری است
پردۂ آدم دری سوداگری است
این بنوک این فکر چالاک یہود
نور حق از سینۂ آدم ربود
تا تہ و بالا نگردد این نظام
دانش و تہذیب و دین ، سودای خام
آدمی اندر جھان خیر و شر
کم شناسد نفع خود را از ضرر
کس نداند زشت و خوب کار چیست
جادۂ ہموار و ناہموار چیست
شرع بر خیزد ز اعماق حیات
روشن از نورش ظلام کائنات
گر جہان داند حرامش را حرام
تا قیامت پختہ ماند این نظام
نیست این کار فقیہان ای پسر
با نگاہے دیگری او را نگر
حکمش از عدلست و تسلیم و رضاست
بیخ او اندر ضمیر مصطفی است
از فراق است آرزوہا سینہ تاب
تو نمانی چون شود او بی حجاب
از جدائی گرچہ جان آید بلب
وصل او کم جو رضای او طلب
مصطفی داد از رضای او خبر
نیست در احکام دین چیزی دگر
تخت جم پوشیدہ زیر بوریاست
فقر و شاہی از مقامات رضاست
حکم سلطان گیر و از حکمش منال
روز میدان نیست روز قیل و قال
تا توانی گردن از حکمش پیچ
تا نپیچد گردن از حکم تو ہیچ
از شریعت احسن التقویم شو
وارث ایمان ابراھیم شو
پس طریقت چیست ای والاصفات
شرع را دیدن بہ اعماق حیات
فاش میخواہی اگر اسرار دین
جز بہ اعماق ضمیر خود مبین
گر نبینی ، دین تو مجبوری است
اینچنین دین از خدا مہجوری است
بندہ تا حق را نبیند آشکار
بر نمی آید ز جبر و اختیار
تو یکی در فطرت خود غوطہ زن
مرد حق شو بر ظن و تخمین متن
تا ببینی زشت و خوب کار چیست
اندر این نہ پردۂ اسرار چیست
ہر کہ از سر نبی گیرد نصیب
ہم بہ جبریل امین گردد قریب
ای کہ مے نازی بہ قرآن عظیم
تا کجا در حجرہ مے باشی مقیم
در جہان اسرار دین را فاش کن
نکتہ شرع مبین را فاش کن
کس نگردد در جھان محتاج کس
نکتہ شرع مبین این است و بس
مکتب و ملا سخنہا ساختند
مؤمنان این نکتہ را نشناختند
زندہ قومے بود از تأویل مرد
آتش او در ضمیر او فسرد
صوفیان با صفا را دیدہ ام
شیخ مکتب را نکو سنجیدہ ام
عصر من پیغمبری ھم آفرید
آنکہ در قرآن بغیر از خود ندید
ہر یکی دانای قرآن و خبر
در شریعت کم سواد و کم نظر
عقل و نقل افتادہ در بند ہوس
منبرشان منبر کاک است و بس
زین کلیمان نیست امید گشود
آستین ہا بی ید بیضا چہ سود
کار اقوام و ملل ناید درست
از عمل بنما کہ حق در دست تست
Nkth ha az Peer rum aamokhtm
Khoish ra Dar harf o oasokhtm
Mal ra Gir bhr din bashi hmol
Naam mal salih goid Rasool
Gir ndari andar ain Hikmat Nazar
To Ghulam-o-khoajh to sim-o-zr
Az thi dstan Gushad amtan
Az chnin Munim fasad amtan
Jiddat andar Chashm o khoar ast-o-bas
Khngi ra o khridar ast-o-bas
Dar ngahsh nasoab Aamad soab
Trsd az hngamh hai inqalab
Khwaja naan bndh mazdur khord
Aabroi dukhtar mazdur brd
Dar hzorsh Banda mi nald cho ni
Br Lab o Naala hai Pi bah Pi
Ni bjamsh badh-o-ni Dar sbost
Kakhha Tameer krd-o-Khud bkost
Aikhosh Aan Munim ke Choon darvesh Zeest
Dar chnin asri Khuda andish Zeest
Ta ndani nkth akl halal
Br jamaat zistn grdd obal
Aah yurap zin mqam agah nist
Chashm o inzr bnor a nist
O ndand az halal-o-az haram
Hkmtsh kham ast-o-karsh natmam
Ummati br amte Digar chrd
Daana ain mi kard Aan Hasil brd
Az zaifan naan rbodn hkmtst
Az tan shan jaan rbodn hkmtst
Shioh tahzib Nau Aadam Dari ast
Prdh Aadam Dari sodagri ast
Ain bnok ain fikr Chalaak yahud
Noor Haq az sinh Aadam rbod
Ta tah-o-bala ngrdd ain Nizam
Danish-o-tahzib-o-din sodai kham
Aadmi andar jhan khair-o-sharr
Kam shnasd nfa Khud ra az zarar
Kis ndand zsht-o-khub Kaar chist
Jadh hamvar-o-nahmoar chist
Shra br khizd z aamaq Hayaat
Roshan az norsh zlam Kainaat
Gir Jahan dand hramsh ra haram
Ta qayamat pukhta mand ain Nizam
Nist ain Kaar fqihan ai pusar
Ba ngahe digri o ra nagar
Hkmsh az adlst-o-taslim-o-rzast
Bekh o andar zamir Mustafa ast
Az Firaaq ast aarzoha sina tab
To nmani Choon shod o bi hjab
Az Judayi grchh jaan aaid balb
Osl o Kam jo rzai o Talab
Mustafa dad az rzai o khabar
Nist Dar ahkam din chizi dgr
Takht jm Poshida zir boriast
Fqr-o-shahi az mqamat rzast
Hukm Sultan gir-o-az hkmsh mnal
Roz maidan nist Roz qil-o-qal
Ta toani gardan az hkmsh Pech
Ta npichd gardan az Hukm to hich
Az shariat Ahsan altqoim Show
Varis imaan abrahim Show
Ps triqt chist ai oalasfat
Shra ra didn bah aamaq Hayaat
Fash mikhoahi Agar asrar din
Jz bah aamaq zamir Khud mbin
Gir nbini din to mjbori ast
Ainchnin din az Khuda Mahjoori ast
Banda ta Haq ra nbind aashkar
Br nami aaid z jbr-o-ikhtiyar
To iki Dar fitrat Khud ġota zan
Mard Haq Show br zn-o-tkhmin Matan
Ta bbini zsht-o-khub Kaar chist
Andar ain na prdh asrar chist
Har ke az sar Nabi gird nasib
Hum bah jbril amin grdd qareeb
Ai ke Mae nazi bah Quran Azeem
Ta kja Dar hujra Mae bashi muqim
Dar Jahan asrar din ra fash Kun
Nkth shra mbin ra fash Kun
Kis ngrdd Dar jhan mhtaj Kis
Nkth shra mbin ain ast-o-bas
Maktab-o-mila skhnha sakhtnd
Momnan ain nkth ra nshnakhtnd
Zinda qomey bod az toil mard
Atash o Dar zamir o fsrd
Sofian ba sfa ra didh am
Shekh maktab ra nko sanjeeda am
Asr man Paighambari hm aafrid
Aankh Dar Quran baġair az Khud ndid
Har iki danai Quran-o-khabar
Dar shariat Kam svad-o-Kam Nazar
Aql-o-naql aftadh Dar Band havas
Mnbrshan mnbr kak ast-o-bas
Zin kliman nist Umeed gshod
Astin ha bi yad baiza chh sod
Kaar aqvam-o-mll naid durust
Az Amal bnma ke Haq Dar dast tst
علامہ اقبال
علامہ محمد اقبال (9 نومبر 1877ء – 21 اپریل 1938ء) مفکرِ پاکستان، شاعرِ مشرق، حکیم الامت اور بیسویں صدی کے سب سے عظیم مسلم فلسفی اور شاعر تھے۔ آپ نے اردو اور فارسی زبان میں...
