فقر
Faqr
چیست فقر ای بندگان آب و گل
یک نگاہ راہ بین یک زندہ دل
فقر کار خویش را سنجیدن است
بر دو حرف لا الہ پیچیدن است
فقر خیبر گیر با نان شعیر
بستۂ فتراک او سلطان و میر
فقر ذوق و شوق و تسلیم و رضاست
ما امینیم این متاع مصطفی است
فقر بر کروبیان شبخون زند
بر نوامیس جہان شبخون زند
بر مقام دیگر اندازد ترا
از زجاج ، الماس می سازد ترا
برگ و ساز او ز قرآن عظیم
مرد درویشی نگنجد در گلیم
گرچہ اندر بزم کم گوید سخن
یک دم او گرمی صد انجمن
بی پران را ذوق پروازے دہد
پشہ را تمکین شہبازی دہد
با سلاطین در فتد مرد فقیر
از شکوہ بوریا لرزد سریر
از جنون می افکند ہوئی بہ شہر
وا رہاند خلق را از جبر و قہر
می نگیرد جز بہ آن صحرا مقام
کاندرو شاہین گریزد از حمام
قلب او را قوت از جذب و سلوک
پیش سلطان نعرہ او ’’لاملوک‘‘
آتش ما سوزناک از خاک او
شعلہ ترسد از خس و خاشاک او
بر نیفتد ملتی اندر نبرد
تا درو باقیست یک درویش مرد
آبروی ما ز استغنای اوست
سوز ما از شوق بی پروای اوست
خویشتن را اندر این آئینہ بین
تا ترا بخشند سلطان مبین
حکمت دین دل نوازیہای فقر
قوت دین بی نیازیہای فقر
مؤمنان را گفت آن سلطان دین
’’مسجد من این ھمہ روی زمین‘‘
الامان از گردش نہ آسمان
مسجد مؤمن بدست دیگران
سخت کوشد بندۂ پاکیزہ کیش
تا بگیرد مسجد مولای خویش
ایکہ از ترک جہان گوئے ، مگو
ترک این دیر کہن تسخیر او
راکبش بودن ازو وارستن است
از مقام آب و گل برجستن است
صید مؤمن این جہان آب و گل
باز را گوئی کہ صید خود بہل
حل نشد این معنی مشکل مرا
شاہین از افلاک بگریزد چرا
وای آن شاہین کہ شاہینی نکرد
مرغکی از چنگ او نامد بدرد
درکنامی ماند زار و سرنگون
پر نزد اندر فضای نیلگون
فقر قرآن احتساب ہست و بود
نی رباب و مستی و رقص و سرود
فقر مؤمن چیست؟ تسخیر جہات
بندہ از تأثیر او مولا صفات
فقر کافر خلوت دشت و در است
فقر مؤمن لرزۂ بحر و بر است
زندگے آنرا سکون غار و کوہ
زندگی این را ز مرگ باشکوہ
آن خدارا جستن از ترک بدن
این خودے را بر فسان حق زدن
آن خودی را کشتن و وا سوختن
این خودی را چون چراغ افروختن
فقر چون عریان شود زیر سپہر
از نہیب او بلرزد ماہ و مہر
فقر عریان گرمی بدر و حنین
فقر عریان بانگ تکبیر حسین
فقر را تا ذوق عریانی نماند
آن جلال اندر مسلمانی نماند
وای ما ای وای این دیر کہن
تیغ لا در کف نہ تو داری نہ من
دل ز غیر اﷲ بپرداز ایجوان
این جھان کہنہ در باز ایجوان
تا کجا بی غیرت دین زیستن
ای مسلمان مردن است این زیستن
مرد حق باز آفریند خویش را
جز بہ نور حق نبیند خویش را
بر عیار مصطفی خود را زند
تا جہانی دیگری پیدا کند
آہ زان قومی کہ از پا برفتاد
میر و سلطان زاد و درویشی نزاد
داستان او مپرس از من کہ من
چون بگویم آنچہ ناید در سخن
در گلویم گریہ ھا گردد گرہ
این قیامت اندرون سینہ بہ
مسلم این کشور از خود ناامید
عمر ہا شد با خدا مردی ندید
لاجرم از قوت دین بدظن است
کاروان خویش را خود رہزن است
از سہ قرن این امت خوار و زبون
زندہ بی سوز و سرور اندرون
پست فکر و دون نہاد و کور ذوق
مکتب و ملای او محروم شوق
زشتی اندیشہ او را خوار کرد
افتراق او را ز خود بیزار کرد
تا نداند از مقام و منزلش
مرد ذوق انقلاب اندر دلش
طبع او بی صحبت مرد خبیر
خستہ و افسردہ و حق ناپذیر
بندۂ رد کردۂ مولاست او
مفلس و قلاش و بی پرواست او
نی بکف مالی کہ سلطانی برد
نی بدل نوری کہ شیطانی برد
شیخ او لرد فرنگے را مرید
گرچہ گوید از مقام با یزید
گفت دین را رونق از محکومی است
زندگانے از خودی محرومی است
دولت اغیار را رحمت شمرد
رقص ھا گرد کلیسا کرد و مرد
ای تہی از ذوق و شوق و سوز و درد
می شناسی عصر ما با ما چہ کرد
عصر ما ما را ز ما بیگانہ کرد
از جمال مصطفے بیگانہ کرد
سوز او تا از میان سینہ رفت
جوھر آئینہ از آئینہ رفت
باطن این عصر را نشاختی
داو اول خویش را در باختی
تا دماغ تو بہ پیچاکش فتاد
آرزوی زندہ ئے در دل نزاد
احتساب خویش کن از خود مرو
یکدو دم از غیر خود بیگانہ شو
تا کجا این خوف و وسواس و ہراس
اندر این کشور مقام خود شناس
این چمن دارد بسی شاخ بلند
بر نگون شاخ آشیان خود مبند
نغمہ داری در گلو ای بیخبر
جنس خود بشناس و با زاغان مپر
خویشتن را تیزی شمشیر دہ
باز خود را در کف تقدیر دہ
اندرون تست سیل بی پناہ
پیش او کوہ گران مانند کاہ
سیل را تمکین ز نا آسودن است
یک نفس آسودنش نابودن است
من نہ ملا ، نے فقیہ نکتہ ور
نی مرا از فقر و درویشی خبر
در رہ دین تیز بین و سست گام
پختۂ من خام و کارم ناتمام
تا دل پر اضطرابم دادہ اند
یک گرہ از صد گرہ بگشادہ اند
’’از تب و تابم نصیب خود بگیر
بعد ازین ناید چو من مرد فقیر
Chist fqr ai bndgan ab-o-Gul
Yak Nigah Raah bain yak zinda Dil
Fqr Kaar khoish ra snjidn ast
Br do harf La Ilah pichidn ast
Fqr khibr gir ba naan shair
Bsth ftrak o Sultan-o-mir
Fqr zavq-o-Shoq-o-taslim-o-rzast
Ma aminim ain mtaa Mustafa ast
Fqr br krobian shbkhon znd
Br noamis Jahan shbkhon znd
Br mqam Digar andazd tra
Az zjaj almas mi sazd tra
Brg-o-Saaz o z Quran Azeem
Mard droishi ngnjd Dar gilim
Grchh andar bzm Kam goid skhn
Yak dam o garmi sad anjuman
Bi pran ra zavq proaze dhd
Pshh ra tmkin shhbazi dhd
Ba slatin Dar ftd mard faqir
Az shikva boria lrzd sarir
Az junoon mi afknd hui bah Shehar
Wa rhand khalq ra az jbr-o-qahr
Mi ngird jz bah Aan Sehra mqam
Kandro shahin grizd az hammam
Qalb o ra quwat az jazb-o-suluk
Pesh Sultan narah o lamlok
Atash ma soznak az Khaak o
Shula trsd az khs-o-khashak o
Br niftd milti andar nbrd
Ta dro baqist yak darvesh mard
Aabroi ma z astghnai aost
Soz ma az Shoq bi proai aost
Khoishtn ra andar ain aaeena bain
Ta tra bkhshnd Sultan mbin
Hikmat din Dil noazihai fqr
Quwat din bi niazihai fqr
Momnan ra gft Aan Sultan din
Masjid man ain hmh ravi Zameen
Alaman az gardish na Aasman
Masjid mmn bdst digran
Sakht koshd bndh pakiza kesh
Ta bgird masjid molai khoish
Aikh az turk Jahan goee mgo
Turk ain dir khn tskhir o
Rakbsh bodn azo oarstn ast
Az mqam ab-o-Gul brjstn ast
Sid mmn ain Jahan ab-o-Gul
Baz ra goi ke sid Khud bhl
Hal nshd ain mani Mushkil Mara
Shahin az aflak bgrizd Chura
Oai Aan shahin ke shahini nkrd
Mrghki az chng o namd bdrd
Drknami mand Zar-o-srngon
Par Nazd andar fzai nilgon
Fqr Quran ehtesab hst-o-bod
Ni rbab-o-Masti-o-Raqs-o-srod
Fqr mmn chist tskhir jhat
Banda az tsir o Maula Sifat
Fqr kafir khlot dasht-o-Dar ast
Fqr mmn lrzh Bahr-o-br ast
Zndge aanra sukoon ġar-o-koh
Zindagi ain ra z marg bashkoh
Aan khdara jstn az turk badan
Ain khode ra br fsan Haq zdn
Aan khodi ra kshtn-o-Wa sokhtn
Ain khodi ra Choon Charagh afrokhtn
Fqr Choon arian shod zir sphr
Az nhib o blrzd Maah-o-mahr
Fqr arian garmi badar-o-hnin
Fqr arian baṅg takbir Hussain
Fqr ra ta zavq ariani nmand
Aan jlal andar mslmani nmand
Oai ma ai oai ain dir khn
Teġ La Dar kf na to dari na man
Dil z Ghair a bprdaz aijoan
Ain jhan khnh Dar baz aijoan
Ta kja bi ghairat din zistn
Ai musalman mardan ast ain zistn
Mard Haq baz aafrind khoish ra
Jz bah Noor Haq nbind khoish ra
Br ayar Mustafa Khud ra znd
Ta jhani digri Paida Kund
Aah zan qaumi ke az paa brftad
Mir-o-Sultan zad-o-droishi nzad
Dastaan o mprs az man ke man
Choon bgoim aanchh naid Dar skhn
Dar gloim Girya ha grdd grah
Ain qayamat andrun sina bah
Muslim ain kishvar az Khud naummid
Umr ha shd ba Khuda mrdi ndid
Lajrm az quwat din bdzn ast
Karoan khoish ra Khud rhzn ast
Az sh Qarn ain ummat khoar-o-zbon
Zinda bi soz-o-suroor andrun
Pst fikr-o-don nihad-o-Cover / Core zavq
Maktab-o-mlai o mahrum Shoq
Zshti andesha o ra khoar krd
Aftraq o ra z Khud bezaar krd
Ta ndand az mqam-o-mnzlsh
Mard zavq inqalab andar dlsh
Tba o bi suhbat mard khbir
Khasta-o-afsurda-o-Haq napzir
Bndh radd krdh molast o
Mfls-o-qlash-o-bi proast o
Ni bkf mali ke sltani brd
Ni bdl nori ke shaitani brd
Shekh o lrd frnge ra mrid
Grchh goid az mqam ba izid
Gft din ra raunaq az mhkomi ast
Zndgane az khodi mhromi ast
Daulat Aghyaar ra Rehmat shmrd
Raqs ha grd klisa krd-o-mard
Ai thi az zavq-o-Shoq-o-soz-o-Dard
Mi shnasi asr ma ba ma chh krd
Asr ma ma ra z ma begana krd
Az Jamal mstfey begana krd
Soz o ta az mian sina rft
Johr aaeena az aaeena rft
Batn ain asr ra nshakhti
Dao avval khoish ra Dar bakhti
Ta dimaġ to bah pichaksh ftad
Aarzoi zinda e Dar Dil nzad
Ehtesab khoish Kun az Khud mro
Ikdo dam az Ghair Khud begana Show
Ta kja ain khauf-o-osoas-o-hras
Andar ain kishvar mqam Khud Shanas
Ain Chaman dard bsi Shaakh Buland
Br ngon Shaakh aashian Khud mbnd
Naghma dari Dar galu ai bikhbr
Jns Khud bshnas-o-ba zaghan mpr
Khoishtn ra tizi shamsher dah
Baz Khud ra Dar kf taqdir dah
Andrun tst Sail bi panah
Pesh o koh gran mannd kah
Sail ra tmkin z Na aasodn ast
Yak nfs aasodnsh nabodn ast
Man na mila Ne fqih nkth or
Ni Mara az fqr-o-droishi khabar
Dar rh din tez bain-o-Sust gam
Pkhth man kham-o-karm natmam
Ta Dil par aztrabm dadh and
Yak grah az sad grah bgshadh and
Az tab-o-tabm nasib Khud bgir
Baad azin naid cho man mard faqir
علامہ اقبال
علامہ محمد اقبال (9 نومبر 1877ء – 21 اپریل 1938ء) مفکرِ پاکستان، شاعرِ مشرق، حکیم الامت اور بیسویں صدی کے سب سے عظیم مسلم فلسفی اور شاعر تھے۔ آپ نے اردو اور فارسی زبان میں...
