پس چہ باید کرد ای اقوام شرق
What Should Then Be Done O People Of The East
باز روشن می شود ایام شرق
در ضمیرش انقلاب آمد پدید
شب گذشت و آفتاب آمد پدید
یورپ از شمشیر خود بسمل فتاد
زیر گردون رسم لادینی نہاد
گرگی اندر پوستین برہ ئی
ہر زمان اندر کمین برہ ئے
مشکلات حضرت انسان ازوست
آدمیت را غم پنہان ازوست
در نگاہش آدمی آب و گل است
کاروان زندگی بی منزل است
ہر چہ می بینی ز انوار حق است
حکمت اشیا ز اسرار حق است
ہر کہ آیات خدا بیند ، حر است
اصل این حکمت ز حکم ’’انظر‘‘ است
بندۂ مومن ازو بھروز تر
ھم بحال دیگران دلسوز تر
علم چون روشن کند آب و گلش
از خدا ترسندہ تر گردد دلش
علم اشیا خاک ما را کیمیاست
آہ در افرنگ تأثیرش جداست
عقل و فکرش بی عیار خوب و زشت
چشم او بی نم ، دل او سنگ و خشت
علم ازو رسواست اندر شہر و دشت
جبرئیل از صحبتش ابلیس گشت
دانش افرنگیان تیغی بدوش
در ہلاک نوع انسان سخت کوش
با خسان اندر جھان خیر و شر
در نسازد مستی علم و ہنر
آہ از افرنگ و از آئین او
آہ از اندیشۂ لا دین او
علم حق را ساحری آموختند
ساحری نی کافری آموختند
ہر طرف صد فتنہ می آرد نفیر
تیغ را از پنجۂ رھزن بگیر
ایکہ جان را باز میدانی ز تن
سحر این تہذیب لا دینی شکن
روح شرق اندر تنش باید دمید
تا بگردد قفل معنی را کلید
عقل اندر حکم دل یزدانی است
چون ز دل آزاد شد شیطانی است
زندگانی ھر زمان در کشمکش
عبرت آموز است احوال حبش
شرع یورپ بی نزاع قیل و قال
برہ را کرد است بر گرگان حلال
نقش نو اندر جھان باید نھاد
از کفن دزدان چہ امید گشاد
در جنیوا چیست غیر از مکر و فن؟
صید تو این میش و آن نخچیر من
نکتہ ہا کو می نگنجد در سخن
یک جہان آشوب و یک گیتی فتن
ای اسیر رنگ ، پاک از رنگ شو
مؤمن خود ، کافر افرنگ شو
رشتۂ سود و زیان در دست تست
آبروی خاوران در دست تست
این کہن اقوام را شیرازہ بند
رایت صدق و صفا را کن بلند
اہل حق را زندگی از قوت است
قوت ہر ملت از جمعیت است
رای بی قوت ہمہ مکر و فسون
قوت بی رای جہل است و جنون
سوز و ساز و درد و داغ از آسیاست
ہم شراب و ہم ایاغ از آسیاست
عشق را ما دلبری آموختیم
شیوۂ آدم گری آموختیم
ہم ہنر ، ہم دین ز خاک خاور است
رشک گردون خاک پاک خاور است
وانمودیم آنچہ بود اندر حجاب
آفتاب از ما و ما از آفتاب
ہر صدف را گوہر از نیسان ماست
شوکت ہر بحر از طوفان ماست
روح خود در سوز بلبل دیدہ ایم
خون آدم در رگ گل دیدہ ایم
فکر ما جویای اسرار وجود
زد نخستین زخمہ بر تار وجود
داشتیم اندر میان سینہ داغ
بر سر راہی نھادیم این چراغ
ای امین دولت تہذیب و دین
آن ید بیضا برآر از آستین
خیز و از کار امم بگشا گرہ
نشۂ افرنگ را از سر بنہ
نقشی از جمعیت خاور فکن
واستان خود را ز دست اہرمن
دانی از افرنگ و از کار فرنگ
تا کجا در قید زنار فرنگ
زخم ازو ، نشتر ازو ، سوزن ازو
ما و جوی خون و امید رفو
خود بدانی پادشاہی ، قاہری است
قاہری در عصر ما سوداگری است
تختۂ دکان شریک تخت و تاج
از تجارت نفع و از شاہی خراج
آن جہانبانی کہ ہم سوداگر است
بر زبانش خیر و اندر دل شر است
گر تو میدانی حسابش را درست
از حریرش نرم تر کرپاس تست
بی نیاز از کارگاہ او گذر
در زمستان پوستین او مخر
کشتن بی حرب و ضرب آئین اوست
مرگہا در گردش ماشین اوست
بوریای خود بہ قالینش مدہ
بیذق خود را بہ فرزینش مدہ
گوہرش تف دار و در لعلش رگ است
مشک این سوداگر از ناف سگ است
رہزن چشم تو خواب مخملش
رہزن تو رنگ و آب مخملش
صد گرہ افکندہ ئی در کار خویش
از قماش او مکن دستار خویش
ہوشمندی از خم او می نخورد
ہر کہ خورد اندر ہمین میخانہ مرد
وقت سودا خندخند و کم خروش
ما چو طفلانیم و او شکر فروش
محرم از قلب و نگاہ مشتری است
یارب این سحر است یا سوداگری است
تاجران رنگ و بو بردند سود
ما خریداران ھمہ کور و کبود
آنچہ از خاک تو رست ای مرد حر
آن فروش و آن بپوش و آن بخور
آن نکوبینان کہ خود را دیدہ اند
خود گلیم خویش را بافیدہ اند
ای ز کار عصر حاضر بے خبر
چرب دستیہای یورپ را نگر
قالی از ابریشم تو ساختند
باز او را پیش تو انداختند
چشم تو از ظاہرش افسون خورد
رنگ و آب او ترا از جا برد
وای آن دریا کہ موجش کم تپید
گوھر خود را ز غواصان خرید
Baz Roshan mi shod iyyam shrq
Dar zmirsh inqalab Aamad padid
Shab gzsht-o-Aaftaab Aamad padid
Yurap az shamsher Khud bsml ftad
Zir grdon rasm ladini nihad
Grgi andar postin brh i
Har zman andar kmin brh e
Mshklat hazrat insan azost
Aadmit ra Gham pnhan azost
Dar ngahsh Aadmi ab-o-Gul ast
Karoan Zindagi bi Manzil ast
Har chh mi bini z anoar Haq ast
Hikmat ashia z asrar Haq ast
Har ke aaiat Khuda bind hr ast
Asal ain Hikmat z Hukm anzr ast
Bndh momin azo bhroz tr
Hm bahal digran dlsoz tr
Ilm Choon Roshan Kund ab-o-glsh
Az Khuda trsndh tr grdd dlsh
Ilm ashia Khaak ma ra kimiast
Aah Dar afrng tsirsh jdast
Aql-o-fkrsh bi ayar khub-o-zsht
Chashm o bi nam Dil o sang-o-khisht
Ilm azo rsoast andar Shehar-o-dasht
Jbril az shbtsh iblis gasht
Danish afrngian tighi bdosh
Dar halak noa insan sakht kosh
Ba khsan andar jhan khair-o-sharr
Dar nsazd Masti ilm-o-hnr
Aah az afrng-o-az aaein o
Aah az andishh La din o
Ilm Haq ra sahri aamokhtnd
Sahri ni kafri aamokhtnd
Har taraf sad fitna mi aard nfir
Teġ ra az pnjh rhzn bgir
Aikh jaan ra baz midani z tan
Sahar ain tahzib La dini shkn
Rooh shrq andar tnsh baid dmid
Ta bgrdd qfl mani ra klid
Aql andar Hukm Dil izdani ast
Choon z Dil azaad shd shaitani ast
Zndgani hr zman Dar kshmksh
Abrt aamoz ast ahval habash
Shra yurap bi nzaa qil-o-qal
Brh ra krd ast br grgan halal
Nqsh Nau andar jhan baid nhad
Az kfn dzdan chh Umeed Gushad
Dar jnioa chist Ghair az mkr-o-fn
Sid to ain mesh-o-Aan nakhcir man
Nkth ha ko mi ngnjd Dar skhn
Yak Jahan aashob-o-yak giti ftn
Ai asir rang pak az rang Show
Mmn Khud kafir afrng Show
Rshth sod-o-ziyan Dar dast tst
Aabroi khaoran Dar dast tst
Ain khn aqvam ra shirazh Band
Rait sdq-o-sfa ra Kun Buland
Ahl Haq ra Zindagi az quwat ast
Quwat Har mlt az jmait ast
Rai bi quwat hmh mkr-o-fson
Quwat bi rai jhl ast-o-junoon
Soz-o-Saaz-o-Dard-o-daġ az aasiast
Hum sharab-o-Hum aiagh az aasiast
Ishq ra ma dlbri aamokhtim
Shioh Aadam gri aamokhtim
Hum hnr Hum din z Khaak khaor ast
Rashk grdon Khaak pak khaor ast
Oanmodim aanchh bod andar hjab
Aaftaab az ma-o-ma az Aaftaab
Har sdf ra gohr az nisan mast
Shokt Har Bahr az toofan mast
Rooh Khud Dar soz Bulbul didh aim
Khoon Aadam Dar rag Gul didh aim
Fikr ma joiai asrar vajud
Zd nukhustin zkhmh br Taar vajud
Dashtim andar mian sina daġ
Br sar rahi nhadim ain Charagh
Ai amin daulat tahzib-o-din
Aan yad baiza braar az astin
Khiz-o-az Kaar amm bgsha grah
Nshh afrng ra az sar bnh
Nqshi az jmait khaor fkn
Oastan Khud ra z dast ahrmn
Dani az afrng-o-az Kaar frng
Ta kja Dar Qaid znar frng
Zakhm azo nishtar azo sozn azo
Ma-o-joi khoon-o-Umeed rfo
Khud bdani padshahi qahri ast
Qahri Dar asr ma sodagri ast
Tkhth Dukan shrik takht-o-taj
Az Tijarat nfa-o-az shahi khraj
Aan jhanbani ke Hum Saudagar ast
Br zbansh khair-o-andar Dil sharr ast
Gir to midani hsabsh ra durust
Az hrirsh naram tr krpas tst
Bi niaz az kargah o gzr
Dar zamistan postin o mkhr
Kshtn bi hrb-o-Zarab aaein aost
Mrgha Dar gardish mashin aost
Boriai Khud bah qalinsh mdh
Bizq Khud ra bah frzinsh mdh
Gohrsh tf Daar-o-Dar lalsh rag ast
Mushk ain Saudagar az naf sag ast
Rhzn Chashm to Khwab mkhmlsh
Rhzn to rang-o-ab mkhmlsh
Sad grah afkndh i Dar Kaar khoish
Az qmash o mkn dastar khoish
Hoshmndi az khm o mi nkhord
Har ke khord andar hmin maikhana mard
Waqt sauda khndkhnd-o-Kam khrosh
Ma cho tflanim-o-o Shukr frosh
Mhrm az qalb-o-Nigah mushtari ast
Iarb ain Sahar ast ya sodagri ast
Tajran rang-o-Boo brdnd sod
Ma khridaran hmh Cover / Core-o-kbod
Aanchh az Khaak to rst ai mard hr
Aan frosh-o-Aan bposh-o-Aan bkhor
Aan nkobinan ke Khud ra didh and
Khud gilim khoish ra bafidh and
Ai z Kaar asr hazir be khabar
Charb dstihai yurap ra nagar
Qali az abrishm to sakhtnd
Baz o ra Pesh to andakhtnd
Chashm to az zahrsh afson khord
Rang-o-ab o tra az ja brd
Oai Aan Darya ke mojsh Kam tpid
Gohr Khud ra z ghoasan khrid
علامہ اقبال
علامہ محمد اقبال (9 نومبر 1877ء – 21 اپریل 1938ء) مفکرِ پاکستان، شاعرِ مشرق، حکیم الامت اور بیسویں صدی کے سب سے عظیم مسلم فلسفی اور شاعر تھے۔ آپ نے اردو اور فارسی زبان میں...
