تمہید زمینی آشکارا می شود روح حضرت رومی و شرح میدہد اسرار معراج را
The Spirit Of Rumi Appears And Explains The Mystery Of The Ascension
عشق شور انگیز بی پروای شہر
شعلۂ او میرد از غوغای شہر
خلوتے جوید بدشت و کوہسار
یا لب دریای ناپیدا کنار
من کہ در یاران ندیدم محرمی
بر لب دریا بیاسودم دمی
بحر و ہنگام غروب آفتاب
نیلگون آب از شفق لعل مذاب
کور را ذوق نظر بخشد غروب
شام را رنگ سحر بخشد غروب
با دل خود گفتگوہا داشتم
آرزوہا جستجوہا داشتم
آنے و از جاودانی بی نصیب
زندہ و از زندگانی بی نصیب
تشنہ و دور از کنار چشمہ سار
می سرودم این غزل بی اختیار
بگشای لب کہ قند فراوانم آرزوست
بنمای رخ کہ باغ و گلستانم آرزوست
یک دست جام بادہ و یک دست زلف یار
رقصی چنین میانۂ میدانم آرزوست
گفتی ز ناز بیش مرنجان مرا ، برو
آن گفتنت کہ بیش مرنجانم آرزوست
ای عقل تو ز شوق پراکندہ گوی شو
ای عشق نکتہ ہای پریشانم آرزوست
این آب و نان چرخ چو سیل است بیوفا
من ماہیم نہنگم و عمانم آرزوست
جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم او
آن نور جیب موسی عمرانم آرزوست
دی شیخ با چراغ ہمی گشت گرد شہر
کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست
زین ہمرہان سست عناصر دلم گرفت
شیر خدا و رستم دستانم آرزوست
گفتم کہ یافت می نشود جستہ ایم‘
گفت آنکہ یافت می نشود آنم آرزوست
موج مضطر خفت بر سنجاب آب
شد افق تار از زیان آفتاب
از متاعش پارہ ئی دزدید شام
کوکبی چون شاہدی بالای بام
روح رومے پردہ ہا را بر درید
از پس کہ پارہ ئی آمد پدید
طلعتش رخشندہ مثل آفتاب
شیب او فرخندہ چون عہد شباب
پیکری روشن ز نور سرمدی
در سراپایش سرور سرمدی
بر لب او سر پنھان وجود
بند ہای حرف و صوت از خود گشود
حرف او آئینہ ئی آویختہ
علم با سوز درون آمیختہ
گفتمش موجود و ناموجود چیست
معنی محمود و نامحمود چیست
گفت موجود آنکہ می خواہد نمود
آشکارائی تقاضای وجود
زندگی خود را بخویش آراستن
بر وجود خود شہادت خواستن
انجمن روز الست آراستند
بر وجود خود شہادت خواستند
زندہ ئی یا مردہ ئی یا جان بلب
از سہ شاہد کن شہادت را طلب
شاہد اول شعور خویشتن
خویش را دیدن بنور خویشتن
شاہد ثانے شعور دیگری
خویش را دیدن بنور دیگری
شاہد ثالث شعور ذات حق
خویش را دیدن بنور ذات حق
پیش این نور ار بمانی استوار
حی و قائم چون خدا خود را شمار
بر مقام خود رسیدن زندگی است
ذات را بی پردہ دیدن زندگی است
مرد مؤمن در نسازد با صفات
مصطفی راضی نشد الا بہ ذات
چیست معراج آرزوی شاہدی
امتحانی روبروی شاہدی
شاہد عادل کہ بے تصدیق او
زندگی ما را چو گل را رنگ و بو
در حضورش کس نماند استوار
ور بماند ہست او کامل عیار
ذرہ ئی از کف مدہ تابی کہ ہست
پختہ گیر اندر گرہ تابی کہ ہست
تاب خود را بر فزودن خوشتر است
پیش خورشید آزمودن خوشتر است
پیکر فرسودہ را دیگر تراش
امتحان خویش کن موجود باش
این چنین موجود محمود است و بس
ورنہ نار زندگی دود است و بس
باز گفتم پیش حق رفتن چسان
کوہ خاک و آب را گفتن چسان
آمر و خالق برون از امر و خلق
ما ز شست روزگاران خستہ حلق
گفت اگر سلطان ترا آید بدست
می توان افلاک را از ہم شکست
باش تا عریان شود این کائنات
شوید از دامان خود گرد جہات
در وجود او نہ کم بینی نہ بیش
خویش را بینی ازو ، او را ز خویش
نکتۂ ’’الا بسلطان‘‘ یاد گیر
ورنہ چون مور و ملخ در گل بمیر
از طریق زادن ای مرد نکو
آمدی اندر جھان چار سو
ہم برون جستن بزادن میتوان
بندہا از خود گشادن میتوان
لیکن این زادن نہ از آب و گل است
داند آن مردی کہ او صاحبدل است
آن ز مجبوری است ، این از اختیار
آن نھان در پردہ ہا این آشکار
آن یکی با گریہ ، این با خندہ ایست
یعنی آن جویندہ ، این یابندہ ایست
آن سکون و سیر اندر کائنات
این سراپا سیر بیرون از جہات
آن یکی محتاج روز و شب است
وان دگر روز و شب او را مرکب است
زادن طفل از شکست اشکم است
زادن مرد از شکست عالم است
ہر دو زادن را دلیل آمد اذان
آن بلب گویند و این از عین جان
جان بیداری چو زاید در بدن
لرزہ ہا افتد درین دیر کہن‘‘
گفتم این زادن نمیدانم کہ چیست
گفت شأنی از شؤن زندگی است
شیوہ ہای زندگی غیب و حضور
آن یکی اندر ثبات آن در مرور
گہ بجلوت می گدازد خویش را
گہ بخلوت جمع سازد خویش را
جلوت او روشن از نور صفات
خلوت او مستنیر از نور ذات
عقل او را سوی جلوت می کشد
عشق او را سوی خلوت می کشد
عقل ھم خود را بدین عالم زند
تا طلسم آب و گل را بشکند
می شود ہر سنگ رہ او را ادیب
می شود برق و سحاب او را خطیب
چشمش از ذوق نگہ بیگانہ نیست
لیکن او را جرأت رندانہ نیست
پس ز ترس راہ چون کوری رود
نرم نرمک صورت موری رود
تا خرد پیچیدہ تر بر رنگ و بوست
میرود آہستہ اندر راہ دوست
کارش از تدریج می یابد نظام
من ندانم کی شود کارش تمام
می نداند عشق سال و ماہ را
دیر و زود و نزد و دور راہ را
عقل در کوہی شکافی میکند
یا بگرد او طوافے می کند
کوہ پیش عشق چون کاہی بود
دل سریع السیر چون ماہی بود
عشق ، شبخونی زدن بر لامکان
گور را نادیدہ رفتن از جھان
زور عشق از باد و خاک و آب نیست
قوتش از سختی اعصاب نیست
عشق با نان جوین خیبر گشاد
عشق در اندام مہ چاکی نہاد
کلہ نمرود بے ضربی شکست
لشکر فرعون بی حربی شکست
عشق در جان چون بچشم اندر نظر
ہم درون خانہ ھم بیرون در
عشق ہم خاکستر و ہم اخگر است
کار او از دین و دانش برتر است
عشق سلطان است و برہان مبین
ہر دو عالم عشق را زیر نگین
لا زمان و دوش فردائی ازو
لامکان و زیر و بالائے ازو
چون خودی را از خدا طالب شود
جملہ عالم مرکب او راکب شود
آشکارا تر مقام دل ازو
جذب این دیر کہن باطل ازو
عاشقان خود را بہ یزدان میدہند
عقل تأویلی بہ قربان میدہند
عاشقی از سو بہ بی سوئی خرام
مرگ را بر خویشتن گردان حرام
ای مثال مردہ در صندوق گور
می توان برخاستن بی بانگ صور
در گلو داری نواہا خوب و نغز
چند اندر گل بنالی مثل چغز
بر مکان و بر زمان اسوار شو
فارغ از پیچاک این زنار شو
تیز تر کن این دو چشم و این دو گوش
ہر چہ می بینی نیوش از راہ ہوش
آن کسی کو بانگ موران بشنود
ہم ز دوران سر دوران بشنود
آن نگاہ پردہ سوز از من بگیر
کو بچشم اندر نمیگردد اسیر
’’آدمی دید است باقی پوست است
دید آن باشد کہ دید دوست است
جملہ تن را در گداز اندر بصر
در نظر رو ، در نظر رو ، در نظر‘‘
تو ازین نہ آسمان ترسی ، مترس
از فراخای جہان ترسی مترس
چشم بگشا بر زمان و بر مکان
این دو یک حال است از احوال جان
تا نگہ از جلوہ پیش افتادہ است
اختلاف دوش و فردا زادہ است
دانہ اندر گل بہ ظلمت خانہ ئی
از فضای آسمان بیگانہ ئی
ہیچ میداند کہ در جای فراخ
می توان خود را نمودن شاخ شاخ
جوہر او چیست یک ذوق نموست
ہم مقام اوست این جوہر ہم اوست
ایکہ گوئی محمل جان است تن
سر جان را در نگر بر تن متن
محملی نی ، حالی از احوال اوست
محملش خواندن فریب گفتگوست
چیست جان جذب و سرور و سوز و درد
ذوق تسخیر سپہر گرد گرد
چیست تن با رنگ و بو خو کردن است
با مقام چار سو خو کردن است
از شعور است این کہ گوئی نزد و دور
چیست معراج ؟ انقلاب اندر شعور
انقلاب اندر شعور از جذب و شوق
وارہاند جذب و شوق از تحت و فوق
این بدن با جان ما انباز نیست
مشت خاکی مانع پرواز نیست
Ishq Shor Angaiz bi proai Shehar
Shalh o mird az ghoghai Shehar
Khlote joid bdsht-o-kohsar
Ya Lab driai napida knar
Man ke Dar iaran ndidm mhrmi
Br Lab Darya biasodm dmi
Bahr-o-hngam ġurub Aaftaab
Nilgon ab az shafaq lal mzab
Cover / Core ra zavq Nazar bkhshd ġurub
Shaam ra rang Sahar bkhshd ġurub
Ba Dil Khud gftgoha dashtm
Aarzoha jstjoha dashtm
Aaney-o-az jaodani bi nasib
Zinda-o-az zndgani bi nasib
Tishna-o-door az knar chashma sar
Mi srodm ain Ghazal bi ikhtiyar
Bgshai Lab ke qnd fraoanm aarzost
Bnmai Rukh ke Baagh-o-glstanm aarzost
Yak dast Jaam badh-o-yak dast Zulf Yaar
Rqsi chnin mianh midanm aarzost
Gfti z naz besh mrnjan Mara bro
Aan gftnt ke besh mrnjanm aarzost
Ai aql to z Shoq prakndh goi Show
Ai Ishq nkth hai prishanm aarzost
Ain ab-o-naan Charkh cho Sail ast biofa
Man mahim nhngm-o-amanm aarzost
Janm mlol gasht z firaun-o-Zulm o
Aan Noor jeb Musa amranm aarzost
Di shekh ba Charagh hmi gasht grd Shehar
Kz dev-o-dd mlolm-o-ansanm aarzost
Zin hmrhan Sust anasr dlm grft
Sher Khuda-o-rustam dstanm aarzost
Gftm ke iaft mi nshod jsth aim
Gft aankh iaft mi nshod aanm aarzost
Mauj mztr khft br snjab ab
Shd ufuq Taar az ziyan Aaftaab
Az mtaash para i dzdid Shaam
Kokbi Choon shahdi balai bam
Rooh rome parda ha ra br drid
Az ps ke para i Aamad padid
Tlatsh rkhshndh Misal Aaftaab
Shib o frkhndh Choon ahad shbab
Paikari Roshan z Noor srmdi
Dar srapaish suroor srmdi
Br Lab o sar pnhan vajud
Band hai harf-o-sot az Khud gshod
Harf o aaeena i aaoikhth
Ilm ba soz dron aamikhth
Gftmsh maujud-o-namojod chist
Mani mhmod-o-namhmod chist
Gft maujud aankh mi khoahd nmod
Aashkarai tqazai vajud
Zindagi Khud ra bkhoish aarastn
Br vajud Khud Shahadat khoastn
Anjuman Roz alst aarastnd
Br vajud Khud Shahadat khoastnd
Zinda i ya Murda i ya jaan balb
Az sh shahid Kun Shahadat ra Talab
Shahid avval shuur khoishtn
Khoish ra didn bnor khoishtn
Shahid sane shuur digri
Khoish ra didn bnor digri
Shahid sals shuur zat Haq
Khoish ra didn bnor zat Haq
Pesh ain Noor ar bmani ustuwar
Hi-o-qaim Choon Khuda Khud ra Shumar
Br mqam Khud rsidn Zindagi ast
Zat ra bi parda didn Zindagi ast
Mard mmn Dar nsazd ba Sifat
Mustafa razi nshd ala bah zat
Chist maraj aarzoi shahdi
Amthani robroi shahdi
Shahid aadil ke be tasdiq o
Zindagi ma ra cho Gul ra rang-o-Boo
Dar hzorsh Kis nmand ustuwar
Or bmand hst o kamil ayar
Zarra i az kf mdh tabi ke hst
Pukhta gir andar grah tabi ke hst
Tab Khud ra br fzodn khoshtr ast
Pesh khorshid aazmodn khoshtr ast
Paikar frsodh ra Digar trash
Imtihan khoish Kun maujud bash
Ain chnin maujud mhmod ast-o-bas
Warna nar Zindagi dod ast-o-bas
Baz gftm Pesh Haq rftn chsan
Koh Khaak-o-ab ra gftn chsan
Amir-o-Khaliq bron az amr-o-khalq
Ma z shst rozgaran khasta halaq
Gft Agar Sultan tra aaid bdst
Mi toan aflak ra az Hum shikast
Bash ta arian shod ain Kainaat
Shoid az daman Khud grd jhat
Dar vajud o na Kam bini na besh
Khoish ra bini azo o ra z khoish
Nkth ala bsltan Yaad gir
Warna Choon moor-o-mlkh Dar Gul bmir
Az triq zadn ai mard nko
Aamdi andar jhan Chaar Sau
Hum bron jstn bzadn mitoan
Bndha az Khud gshadn mitoan
Lekin ain zadn na az ab-o-Gul ast
Dand Aan mrdi ke o sahbdl ast
Aan z mjbori ast ain az ikhtiyar
Aan nhan Dar parda ha ain aashkar
Aan iki ba Girya ain ba khndh aist
Yaani Aan joindh ain iabndh aist
Aan sukoon-o-sair andar Kainaat
Ain srapa sair biron az jhat
Aan iki mhtaj Roz-o-Shab ast
Van dgr Roz-o-Shab o ra mrkb ast
Zadn tifl az shikast ashkm ast
Zadn mard az shikast Aalam ast
Har do zadn ra dlil Aamad Azaan
Aan balb goind-o-ain az ain jaan
Jaan bidari cho zaid Dar badan
Lrzh ha aftd drin dir khn
Gftm ain zadn nmidanm ke chist
Gft shni az shon Zindagi ast
Sheva hai Zindagi ghib-o-huẓur
Aan iki andar sbat Aan Dar mror
Gh bjlot mi gdazd khoish ra
Gh bkhlot Jama sazd khoish ra
Jlot o Roshan az Noor Sifat
Khlot o mstnir az Noor zat
Aql o ra soi jlot mi kshd
Ishq o ra soi khlot mi kshd
Aql hm Khud ra badin Aalam znd
Ta tlsm ab-o-Gul ra bshknd
Mi shod Har sang rh o ra adib
Mi shod barq-o-shab o ra khateb
Chshmsh az zavq ngh begana nist
Lekin o ra jurrat rndanh nist
Ps z taras Raah Choon kori rud
Naram nrmk surat Mori rud
Ta khirad Peechida tr br rang-o-bost
Mirod aahesta andar Raah Dost
Karsh az tdrij mi iabd Nizam
Man ndanm ki shod karsh Tamaam
Mi ndand Ishq Saal-o-Maah ra
Dir-o-zod-o-Nazd-o-door Raah ra
Aql Dar kohi shkafi miknd
Ya bgrd o toafe mi Kund
Koh Pesh Ishq Choon kahi bod
Dil sari alsir Choon mahi bod
Ishq shbkhoni zdn br lamkan
Gor ra nadida rftn az jhan
Zor Ishq az bad-o-Khaak-o-ab nist
Qotsh az skhti asaab nist
Ishq ba naan join khibr Gushad
Ishq Dar andam Mah Chaki nihad
Klh nmrod be zrbi shikast
Lashkar firaun bi hrbi shikast
Ishq Dar jaan Choon bchshm andar Nazar
Hum dron Khana hm biron Dar
Ishq Hum khakstr-o-Hum akhgr ast
Kaar o az din-o-danish brtr ast
Ishq Sultan ast-o-brhan mbin
Har do Aalam Ishq ra zir ngin
La zman-o-dosh frdaei azo
Lamkan-o-zir-o-balae azo
Choon khodi ra az Khuda talb shod
Jumla Aalam mrkb o rakb shod
Ashkara tr mqam Dil azo
Jazb ain dir khn batl azo
Aashqan Khud ra bah yazdan midhnd
Aql toili bah qurban midhnd
Aashqi az Sau bah bi soei khram
Marg ra br khoishtn grdan haram
Ai misaal Murda Dar sanduq gor
Mi toan brkhastn bi baṅg sor
Dar galu dari noaha khub-o-nghz
Chand andar Gul bnali Misal chghz
Br makan-o-br zman asoar Show
Fariġ az Pechak ain znar Show
Tez tr Kun ain do Chashm-o-ain do gosh
Har chh mi bini niosh az Raah hosh
Aan kisi ko baṅg moran bshnod
Hum z doran sar doran bshnod
Aan Nigah parda soz az man bgir
Ko bchshm andar nmigrdd asir
Aadmi did ast Baqi post ast
Did Aan bashad ke did Dost ast
Jumla tan ra Dar gdaz andar bsr
Dar Nazar ro Dar Nazar ro Dar Nazar
To azin na Aasman trsi mtrs
Az frakhai Jahan trsi mtrs
Chashm bgsha br zman-o-br makan
Ain do yak haal ast az ahval jaan
Ta ngh az Jalwa Pesh aftadh ast
Ikhtilaf dosh-o-Farda zadh ast
Daana andar Gul bah zlmt Khana i
Az fzai Aasman begana i
Hich midand ke Dar jai frakh
Mi toan Khud ra nmodn Shaakh Shaakh
Jauhar o chist yak zavq nmost
Hum mqam aost ain jauhar Hum aost
Aikh goi mhml jaan ast tan
Sar jaan ra Dar nagar br tan Matan
Mhmli ni hali az ahval aost
Mhmlsh khoandn fareb gftgost
Chist jaan jazb-o-suroor-o-soz-o-Dard
Zavq tskhir sphr grd grd
Chist tan ba rang-o-Boo kho Kardan ast
Ba mqam Chaar Sau kho Kardan ast
Az shuur ast ain ke goi Nazd-o-door
Chist maraj inqalab andar shuur
Inqalab andar shuur az jazb-o-Shoq
Oarhand jazb-o-Shoq az tht-o-foq
Ain badan ba jaan ma anbaz nist
Msht khaki mana Parwaaz nist
علامہ اقبال
علامہ محمد اقبال (9 نومبر 1877ء – 21 اپریل 1938ء) مفکرِ پاکستان، شاعرِ مشرق، حکیم الامت اور بیسویں صدی کے سب سے عظیم مسلم فلسفی اور شاعر تھے۔ آپ نے اردو اور فارسی زبان میں...
