عرض حال مصنف بحضور رحمة للعالمین
The Author’s Memorial to Him Who Is A Mercy to All Living Beings
ای ظہور تو شباب زندگی
جلوہ ات تعبیر خواب زندگی
ای زمین از بارگاہت ارجمند
آسمان از بوسۂ بامت بلند
شش جہت روشن ز تاب روی تو
ترک و تاجیک و عرب ہندوی تو
از تو بالا پایۂ این کائنات
فقر تو سرمایۂ این کائنات
در جہان شمع حیات افروختی
بندگان را خواجگی آموختی
بی تو از نابودمندیہا خجل
پیکران این سرای آب و گل
تا دم تو آتشے از گل گشود
تودہ ہای خاک را آدم نمود
ذرہ دامن گیر مہر و ماہ شد
یعنی از نیروی خویش آگاہ شد
تا مرا افتاد بر رویت نظر
از اب و ام گشتۂ ئی محبوب تر
عشق در من آتشی افروخت است
فرصتش بادا کہ جانم سوخت است
نالہ ئی مانند نی سامان من
آن چراغ خانۂ ویران من
از غم پنہان نگفتن مشکل است
بادہ در مینا نہفتن مشکل است
مسلم از سر نبی بیگانہ شد
باز این بیت الحرم بتخانہ شد
از منات و لات و عزی و ھبل
ہر یکی دارد بتی اندر بغل
شیخ ما از برہمن کافر تر است
زانکہ او را سومنات اندر سر است
رخت ہستی از عرب برچیدہ ئی
در خمستان عجم خوابیدہ ئی
شل ز برفاب عجم اعضای او
سرد تر از اشک او صہبای او
ہمچو کافر از اجل ترسندہ ئی
سینہ اش فارغ ز قلب زندہ ئی
نعشش از پیش طبیبان بردہ ام
در حضور مصطفی آوردہ ام
مردہ بود از آب حیوان گفتمش
سری از اسرار قرآن گفتمش
داستانی گفتم از یاران نجد
نکہتی آوردم از بستان نجد
محفل از شمع نوا افروختم
قوم را رمز حیات آموختم
گفت بر ما بندد افسون فرنگ
ہست غوغایش ز قانون فرنگ
ای بصیری را ردا بخشندہ ئی
بربط سلما مرا بخشندہ ئی
ذوق حق دہ این خطا اندیش را
اینکہ نشناسد متاع خویش را
گر دلم آئینۂ بی جوہر است
ور بحرفم غیر قرآن مضمر است
ای فروغت صبح اعصار و دہور
چشم تو بینندۂ ما فی الصدور
پردۂ ناموس فکرم چاک کن
این خیابان را ز خارم پاک کن
تنگ کن رخت حیات اندر برم
اہل ملت را نگہدار از شرم
سبز کشت نابسامانم مکن
بہرہ گیر از ابر نیسانم مکن
خشک گردان بادہ در انگور من
زہر ریز اندر مے کافور من
روز محشر خوار و رسوا کن مرا
بی نصیب از بوسۂ پا کن مرا
گر در اسرار قرآن سفتہ ام
با مسلمانان اگر حق گفتہ ام
ایکہ از احسان تو ناکس ، کس است
یک دعایت مزد گفتارم بس است
عرض کن پیش خدای عزوجل
عشق من گردد ھم آغوش عمل
دولت جان حزین بخشیدہ ئی
بہرہ ئی از علم دین بخشیدہ ئی
در عمل پایندہ تر گردان مرا
آب نیسانم گہر گردان مرا
رخت جان تا در جہان آوردہ ام
آرزوی دیگرے پروردہ ام
ہمچو دل در سینہ ام آسودہ است
محرم از صبح حیاتم بودہ است
از پدر تا نام تو آموختم
آتش این آرزو افروختم
تا فلک دیرینہ تر سازد مرا
در قمار زندگی بازد مرا
آرزوی من جوان تر می شود
این کہن صہبا گران تر می شود
این تمنا زیر خاکم گوہر است
در شبم تاب ہمین یک اختر است
مدتی با لالہ رویان ساختم
عشق با مرغولہ مویان باختم
بادہ ہا با ماہ سیمایان زدم
بر چراغ عافیت دامان زدم
برقہا رقصید گرد حاصلم
رھزنان بردند کالای دلم
این شراب از شیشۂ جانم نریخت
این زر سارا ز دامانم نریخت
عقل آزر پیشہ ام زنار بست
نقش او در کشور جانم نشست
سالہا بودم گرفتار شکی
از دماغ خشک من لاینفکی
حرفی از علم الیقین ناخواندہ ئی
در گمان آباد حکمت ماندہ ئی
ظلمتم از تاب حق بیگانہ بود
شامم از نور شفق بیگانہ بود
این تمنا در دلم خوابیدہ ماند
در صدف مثل گہر پوشیدہ ماند
آخر از پیمانۂ چشمم چکید
در ضمیر من نواہا آفرید
اے ز یاد غیر تو جانم تہی
بر لبش آرم اگر فرمان دہی
زندگی را از عمل سامان نبود
پس مرا این آرزو شایان نبود
شرم از اظہار او آید مرا
شفقت تو جرأت افزاید مرا
ہست شأن رحمتت گیتی نواز
آرزو دارم کہ میرم در حجاز
مسلمی از ماسوا بیگانہ ئی
تا کجا زناری بتخانہ ئی
حیف چون او را سرآید روزگار
پیکرش را دیر گیرد در کنار
از درت خیزد اگر اجزای من
وای امروزم خوشا فردای من
فرخا شھری کہ تو بودی در آن
ای خنک خاکی کہ آسودی در آن
’’مسکن یار است و شہر شاہ من
پیش عاشق این بود حب الوطن‘‘
کوکبم را دیدۂ بیدار بخش
مرقدی در سایۂ دیوار بخش
تا بیاساید دل بی تاب من
بستگی پیدا کند سیماب من
با فلک گویم کہ آرامم نگر
دیدہ ئی آغازم ، انجامم نگر
Ai zuhur to shbab Zindagi
Jalwa at tabir Khwab Zindagi
Ai Zameen az bargaht arjmaṉd
Aasman az bosh bamt Buland
Shsh jht Roshan z tab ravi to
Turk-o-tajik-o-Arab Hindavi to
Az to bala paih ain Kainaat
Fqr to srmaih ain Kainaat
Dar Jahan Shama Hayaat afrokhti
Bndgan ra khoajgi aamokhti
Bi to az nabodmndiha khjl
Pikran ain srai ab-o-Gul
Ta dam to aatshe az Gul gshod
Toda hai Khaak ra Aadam nmod
Zarra daman gir mahr-o-Maah shd
Yaani az niroi khoish agah shd
Ta Mara aftad br roit Nazar
Az ab-o-am gshth i Mehboob tr
Ishq Dar man aatshi afrokht ast
Frstsh bada ke janm sokht ast
Naala i mannd ni saman man
Aan Charagh khanh viran man
Az Gham pnhan ngftn Mushkil ast
Badh Dar mina nhftn Mushkil ast
Muslim az sar Nabi begana shd
Baz ain bait alhrm btkhanh shd
Az manat-o-lat-o-azi-o-hbl
Har iki dard bati andar baġal
Shekh ma az brhmn kafir tr ast
Zankh o ra somnat andar sar ast
Rkht Hasti az Arab brchidh i
Dar khmstan ajm khoabidh i
Shl z brfab ajm aazai o
Sard tr az Ashk o shbai o
Hmcho kafir az ajal trsndh i
Sina ash fariġ z qalb zinda i
Nashsh az Pesh tbiban brdh am
Dar huẓur Mustafa aaordh am
Murda bod az ab haivan gftmsh
Sri az asrar Quran gftmsh
Dastani gftm az iaran njd
Nkhti aaordm az bstan njd
Mahfil az Shama noa afrokhtm
Qaum ra rmz Hayaat aamokhtm
Gft br ma bndd afson frng
Hst ghoghaish z Qanoon frng
Ai bsiri ra rda bkhshndh i
Brbt slma Mara bkhshndh i
Zavq Haq dah ain khata andish ra
Ainkh nshnasd mtaa khoish ra
Gir dlm aaeinh bi jauhar ast
Or bhrfm Ghair Quran mazmoon ast
Ai froght Subh aasar-o-dhor
Chashm to binndh ma fi alsdor
Prdh namos fkrm Chak Kun
Ain khiyaban ra z kharm pak Kun
Taṅg Kun rkht Hayaat andar brm
Ahl mlt ra nghdar az sharam
Sabz ksht nabsamanm mkn
Bhrh gir az abar nisanm mkn
Khushk grdan badh Dar angoor man
Zahr riz andar Mae kafor man
Roz Mahshar khoar-o-rsoa Kun Mara
Bi nasib az bosh paa Kun Mara
Gir Dar asrar Quran sfth am
Ba Musalmanan Agar Haq gfth am
Aikh az Ehsaan to naks Kis ast
Yak daait mzd gftarm bas ast
Arz Kun Pesh khdai Azza Wa Jalla
Ishq man grdd hm aġosh Amal
Daulat jaan hzin bkhshidh i
Bhrh i az ilm din bkhshidh i
Dar Amal paindh tr grdan Mara
Ab nisanm ghr grdan Mara
Rkht jaan ta Dar Jahan aaordh am
Aarzoi digrey prordh am
Hmcho Dil Dar sina am aasodh ast
Mhrm az Subh hiatm bodh ast
Az pidar ta Naam to aamokhtm
Atash ain Aarzoo afrokhtm
Ta Falak dirinh tr sazd Mara
Dar qmar Zindagi bazd Mara
Aarzoi man jawaan tr mi shod
Ain khn shba gran tr mi shod
Ain Tamanna zir khakm gohr ast
Dar shbm tab hmin yak akhtar ast
Mdti ba lala roian sakhtm
Ishq ba mrgholh moian bakhtm
Badh ha ba Maah simaian zdm
Br Charagh aafit daman zdm
Brqha rqsid grd haslm
Rhznan brdnd kalai dlm
Ain sharab az shishh janm nrikht
Ain zr sara z damanm nrikht
Aql aazr Pesha am znar bst
Nqsh o Dar kishvar janm Nishast
Salha bodm grftar Shakki
Az dimaġ Khushk man lainfki
Hrfi az ilm aliqin nakhoandh i
Dar guman Aabad Hikmat mãda i
Zlmtm az tab Haq begana bod
Shamm az Noor shafaq begana bod
Ain Tamanna Dar dlm khoabidh mand
Dar sdf Misal ghr Poshida mand
Aakhir az pimanh chshmm chkid
Dar zamir man noaha aafrid
Aey z Yaad Ghair to janm thi
Br lbsh aarm Agar farman duhi
Zindagi ra az Amal saman nbod
Ps Mara ain Aarzoo shayan nbod
Sharam az izhar o aaid Mara
Shafqat to jurrat afzaid Mara
Hst shn rhmtt giti noaz
Aarzoo darm ke mirm Dar hjaz
Mslmi az Masiva begana i
Ta kja znari btkhanh i
Hif Choon o ra sraaid rozgar
Pikrsh ra dir gird Dar knar
Az drt khizd Agar ajzai man
Oai amrozm khosha frdai man
Frkha shhri ke to bodi Dar Aan
Ai khnk khaki ke aasodi Dar Aan
Mskn Yaar ast-o-Shehar Shah man
Pesh Aashiq ain bod hab alotn
Kokbm ra didh baidar bakhsh
Mrqdi Dar saih Deewaar bakhsh
Ta biasaid Dil bi tab man
Bstgi Paida Kund simab man
Ba Falak goim ke aaramm nagar
Didh i aaghazm anjamm nagar
علامہ اقبال
علامہ محمد اقبال (9 نومبر 1877ء – 21 اپریل 1938ء) مفکرِ پاکستان، شاعرِ مشرق، حکیم الامت اور بیسویں صدی کے سب سے عظیم مسلم فلسفی اور شاعر تھے۔ آپ نے اردو اور فارسی زبان میں...
