در بیان اینکہ تربیت خودی را سہ مراحل است
Showing That The Education Of The Self Has Three Stages
’’مرحلۂ اول اطاعت ‘‘
خدمت و محنت شعار اشتر است
صبر و استقلال کار اشتر است
گام او در راہ کم غوغا ستی
کاروان را زورق صحرا ستی
نقش پایش قسمت ہر بیشہ ئی
کم خور و کم خواب و محنت پیشہ ئی
مست زیر بار محمل مے رود
پای کوبان سوی منزل می رود
سر خوش از کیفیت رفتار خویش
در سفر صابر تر از اسوار خویش
تو ہم از بار فرائض سر متاب
بر خوری از ’’عندہ حسن المآب‘‘
در اطاعت کوش ای غفلت شعار
می شود از جبر پیدا اختیار
ناکس از فرمان پذیری کس شود
آتش ار باشد ز طغیان خس شود
ہر کہ تسخیر مہ و پروین کند
خویش را زنجیری آئین کند
باد را زندان گل خوشبو کند
قید بو را نافہ ے آہو کند
می زند اختر سوی منزل قدم
پیش آئینی سر تسلیم خم
سبزہ بر دین نمو روئیدہ است
پایمال از ترک آن گردیدہ است
لالہ پیھم سوختن قانون او
بر جہد اندر رگ او خون او
قطرہ ہا دریاست از آئین وصل
ذرہ ہا صحراست از آئین وصل
باطن ھر شی ز آئینی قوی
تو چرا غافل ازین سامان روی
باز ای آزاد دستور قدیم
زینت پا کن ھمان زنجیر سیم
شکوہ سنج سختی آئین مشو
از حدود مصطفی بیرون مرو
’’مرحلہ دوم ضبط نفس‘‘
نفس تو مثل شتر خود پرور است
خود پرست و خود سوار و خود سر است
مرد شو آور زمام او بکف
تا شوی گوہر اگر باشی خزف
ہر کہ بر خود نیست فرمانش روان
می شود فرمان پذیر از دیگران
طرح تعمیر تو از گل ریختند
با محبت خوف را آمیختند
خوف دنیا ، خوف عقبی ، خوف جان
خوف آلام زمین و آسمان
حب مال و دولت و حب وطن
حب خویش و اقربا و حب زن
امتزاج ماء و طین تن پرور است
کشتہ ی فحشا ھلاک منکر است
تا عصائی لا الہ داری بدست
ہر طلسم خوف را خواہی شکست
ہر کہ حق باشد چو جان اندر تنش
خم نگردد پیش باطل گردنش
خوف را در سنیۂ او راہ نیست
خاطرش مرعوب غیر اللہ نیست
ہر کہ در اقلیم لا آباد شد
فارغ از بند زن و اولاد شد
می کند از ماسوی قطع نظر
می نہد ساطور بر حلق پسر
با یکی مثل ہجوم لشکر است
جان بچشم او ز باد ارزان تر است
لا الہ باشد صدف گوہر نماز
قلب مسلم را حج اصغر نماز
در کف مسلم مثال خنجر است
قاتل فحشا و بغی و منکر است
روزہ بر جوع و عطش شبخون زند
خیبر تن پرورے را بشکند
مؤمنان را فطرت افروز است حج
ہجرت آموز و وطن سوزست حج
طاعتی سرمایہ ی جمعیتی
ربط اوراق کتاب ملتی
حب دولت را فنا سازد زکوة
ہم مساوات آشنا سازد زکوة
دل ز ’’حتی تنفقوا‘‘ محکم کند
زر فزاید الفت زر کم کند
این ہمہ اسباب استحکام تست
پختہ ی محکم اگر اسلام تست
اھل قوت شو ز ورد یًا قوی‘‘
تا سوار اشتر خاکی شوے
’’مرحلہ سوم نیابت الھی‘‘
گر شتر بانی جہانبانی کنی
زیب سر تاج سلیمانی کنی
تا جہان باشد جہان آرا شوی
تاجدار ملک ’’لایبلی‘‘ شوی
نایب حق در جہان بودن خوش است
بر عناصر حکمران بودن خوش است
نایب حق ہمچو جان عالم است
ہستی او ظل اسم اعظم است
از رموز جزو و کل آگہ بود
در جہان قائم بامراللہ بود
خیمہ چون در وسعت عالم زند
این بساط کہنہ را برھم زند
فطرتش معمور و می خواہد نمود
عالمی دیگر بیارد در وجود
صد جہان مثل جہان جزو وکل
روید از کشت خیال او چو گل
پختہ سازد فطرت ہر خام را
از حرم بیرون کند اصنام را
نغمہ زا تار دل از مضراب او
بہر حق بیداری او خواب او
شیب را آموزد آہنگ شباب
می دہد ہر چیز را رنگ شباب
نوع انسان را بشیر و ہم نذیر
ہم سپاہی ہم سپہگر ہم امیر
مدعای ’’علم الاسما‘‘ ستی
سر ’’سبحان الذی اسرا‘‘ ستی
از عصا دست سفیدش محکم است
قدرت کامل بعلمش توأم است
چون عنا گیرد بدست آن شہسوار
تیز تر گردد سمند روزگار
خشک سازد ہیبت او نیل را
می برد از مصر اسرائیل را
از قم او خیزد اندر گور تن
مردہ جانہا چون صنوبر در چمن
ذات او توجیہ ذات عالم است
از جلال او نجات عالم است
ذرہ خورشید آشنا از سایہ اش
قیمت ہستی گران از مایہ اش
زندگی بخشد ز اعجاز عمل
می کند تجدید انداز عمل
جلوہ ہا خیزد ز نقش پای او
صد کلیم آوارہ ی سینای او
زندگے را می کند تفسیر نو
می دہد این خواب را تعبیر نو
ہستئی مکنون او راز حیات
نغمہ ی نشیندہ ی ساز حیات
طبع مضمون بند فطرت خون شود
تا دو بیت ذات او موزون شود
مشت خاک ما سر گردون رسید
زین غبار آن شہسوار آید پدید
خفتہ در خاکستر امروز ما
شعلہ ی فردای عالم سوز ما
غنچہ ی ما گلستان در دامن است
چشم ما از صبح فردا روشن است
ای سوار اشہب دوران بیا
ای فروغ دیدہ ی امکان بیا
رونق ہنگامہ ی ایجاد شو
در سواد دیدہ ھا آباد شو
شورش اقوام را خاموش کن
نغمہ ی خود را بہشت گوش کن
خیز و قانون اخوت ساز دہ
جام صہبای محبت باز دہ
باز در عالم بیار ایام صلح
جنگجویان را بدہ پیغام صلح
نوع انسان مزرع و تو حاصلی
کاروان زندگے را منزلی
ریخت از جور خزان برگ شجر
چون بھاران بر ریاض ما گذر
سجدہ ہای طفلک و برنا و پیر
از جبین شرمسار ما بگیر
از وجود تو سرافرازیم ما
پس بسوز این جہان سازیم ما
Mrhlh avval Ita'at ‘‘
Khidmat-o-mihnat shiar ashtr ast
Sabr-o-istiqlal Kaar ashtr ast
Gam o Dar Raah Kam Ghogha Sati
Karoan ra zorq Sehra Sati
Nqsh paish qismat Har bishh i
Kam khor-o-Kam Khwab-o-mihnat Pesha i
Mast zir Baar mhml Mae rud
Pai koban soi Manzil mi rud
Sar Khush az kifit Raftaar khoish
Dar Safar sabir tr az asoar khoish
To Hum az Baar fraz sar mtab
Br Khori az andh Husn almaab
Dar Ita'at kosh ai ġaflat shiar
Mi shod az jbr Paida ikhtiyar
Naks az farman pziri Kis shod
Atash ar bashad z tghian khs shod
Har ke tskhir Mah-o-proin Kund
Khoish ra znjiri aaein Kund
Bad ra zindan Gul khushboo Kund
Qaid Boo ra nafh e ahu Kund
Mi znd akhtar soi Manzil Qadam
Pesh aaini sar taslim khm
Sbzh br din nmo roidh ast
Paimal az turk Aan grdidh ast
Lala pihm sokhtn Qanoon o
Br jhd andar rag o khoon o
Qatra ha driast az aaein osl
Zarra ha shrast az aaein osl
Batn hr shi z aaini qavi
To Chura ghafl azin saman ravi
Baz ai azaad dastur qadim
Zinat paa Kun hman zanjir sim
Shikva snj skhti aaein msho
Az hudud Mustafa biron mro
Mrhlh duvam zabt nfs
Nfs to Misal shutar Khud Parwar ast
Khud Parast-o-Khud savar-o-Khud sar ast
Mard Show aaor zmam o bkf
Ta shoi gohr Agar bashi khzf
Har ke br Khud nist frmansh Rawaan
Mi shod farman pazir az digran
Tara Tameer to az Gul rikhtnd
Ba Mohabbat khauf ra aamikhtnd
Khauf duniya khauf aqbi khauf jaan
Khauf aalam Zameen-o-Aasman
Hab mal-o-daulat-o-hab vatan
Hab khoish-o-aqrba-o-hab zan
Amtzaj maʾ-o-tin tan Parwar ast
Kshth i fhsha hlak munkar ast
Ta asaei La Ilah dari bdst
Har tlsm khauf ra khoahi shikast
Har ke Haq bashad cho jaan andar tnsh
Khm ngrdd Pesh batl grdnsh
Khauf ra Dar snih o Raah nist
Khatrsh mraob Ghair Allah nist
Har ke Dar iqlim La Aabad shd
Fariġ az Band zan-o-aulad shd
Mi Kund az masoi qta Nazar
Mi nhd sator br halaq pusar
Ba iki Misal hujum lashkar ast
Jaan bchshm o z bad arzan tr ast
La Ilah bashad sdf gohr namaz
Qalb muslim ra hajj Asghar namaz
Dar kf muslim misaal khanjar ast
Qatil fhsha-o-bghi-o-munkar ast
Roza br joa-o-atsh shbkhon znd
Khibr tan prore ra bshknd
Momnan ra fitrat afroz ast hajj
Hjrt aamoz-o-vatan sozst hajj
Taati sarmaya i jmaiti
Rbt aoraq kitab milti
Hab daulat ra fna sazd zko
Hum msaoat ashna sazd zko
Dil z hti tnfqoa mhkm Kund
Zr fzaid Ulfat zr Kam Kund
Ain hmh sabab istihkam tst
Pukhta i mhkm Agar islam tst
Ahl quwat Show z ord ia qavi
Ta savar ashtr khaki shoe
Mrhlh sivum niabt alhi
Gir shutar bani jhanbani kni
Zib sar taj slimani kni
Ta Jahan bashad Jahan aara shoi
Tajdar Mulk laibli shoi
Naib Haq Dar Jahan bodn Khush ast
Br anasr hkmran bodn Khush ast
Naib Haq hmcho jaan Aalam ast
Hasti o zl ism azam ast
Az rmoz jzo-o-kal aagh bod
Dar Jahan qaim bamrallh bod
Khaima Choon Dar vusat Aalam znd
Ain bsat khnh ra brhm znd
Ftrtsh mamor-o-mi khoahd nmod
Aalmi Digar biard Dar vajud
Sad Jahan Misal Jahan jzo okl
Roid az ksht Khayal o cho Gul
Pukhta sazd fitrat Har kham ra
Az Haram biron Kund asnam ra
Naghma za Taar Dil az mzrab o
Bhr Haq bidari o Khwab o
Shib ra aamozd ahaṅg shbab
Mi dhd Har ciz ra rang shbab
Noa insan ra bashir-o-Hum nzir
Hum sipahi Hum sphgr Hum ameer
Mdaai ilm alasma Sati
Sar Subhan alzi asra Sati
Az asa dast sfidsh mhkm ast
Qudrat kamil balmsh tom ast
Choon ana gird bdst Aan shhsoar
Tez tr grdd smnd rozgar
Khushk sazd hibt o nil ra
Mi brd az misr asraeil ra
Az qm o khizd andar gor tan
Murda janha Choon sanobar Dar Chaman
Zat o tojih zat Aalam ast
Az jlal o njat Aalam ast
Zarra khorshid ashna az saaya ash
Qeemat Hasti gran az maih ash
Zindagi bkhshd z aajaz Amal
Mi Kund tjdid andaz Amal
Jalwa ha khizd z nqsh pai o
Sad klim avara i sinai o
Zndge ra mi Kund tafsir Nau
Mi dhd ain Khwab ra tabir Nau
Hstei maknun o raaz Hayaat
Naghma i nshindh i Saaz Hayaat
Tba mazmun Band fitrat khoon shod
Ta do bait zat o Mauzoon shod
Msht Khaak ma sar grdon rasid
Zin ghbar Aan shhsoar aaid padid
Khfth Dar khakstr imroz ma
Shula i frdai Aalam soz ma
Ghuncha i ma Gulistan Dar daman ast
Chashm ma az Subh Farda Roshan ast
Ai savar ashhb doran bia
Ai frogh didh i imkan bia
Raunaq hngamh i aijad Show
Dar svad didh ha Aabad Show
Shorsh aqvam ra Khamosh Kun
Naghma i Khud ra bihisht gosh Kun
Khiz-o-Qanoon akhuwat Saaz dah
Jaam shbai Mohabbat baz dah
Baz Dar Aalam biar iyyam slh
Jngjoian ra bdh Paigham slh
Noa insan mzra-o-to hasli
Karoan zndge ra mnzli
Rikht az Jaur khzan brg shajar
Choon bharan br riyaz ma gzr
Sajda hai tflk-o-brna-o-Peer
Az jbin shrmsar ma bgir
Az vajud to srafrazim ma
Ps bsoz ain Jahan sazim ma
علامہ اقبال
علامہ محمد اقبال (9 نومبر 1877ء – 21 اپریل 1938ء) مفکرِ پاکستان، شاعرِ مشرق، حکیم الامت اور بیسویں صدی کے سب سے عظیم مسلم فلسفی اور شاعر تھے۔ آپ نے اردو اور فارسی زبان میں...
